Dysmenorroe

Is een transvaginale echo (uitgevoerd in diagnostisch centrum of ziekenhuis) als aanvulling op anamnese en lichamelijk onderzoek aan te bevelen voor het diagnosticeren van endometriose of adenomyose bij vrouwen met dysmenorroe die daarvoor de huisarts bezoeken? Zie de PICO-tabel.

De volgende grenzen voor klinisch relevante verschillen zijn vastgesteld (op basis van consensus in de werkgroep):

• Sensitiviteit (% terecht positieve uitslagen onder personen met endometriose of adenomyose): 80%
• Specificiteit (% terecht negatieve uitslagen onder personen zonder endometriose of adenomyose): 95%

De prevalentie van endometriose en adenomyose in de eerste lijn zijn onbekend. Bij een geschatte prevalentie van 2% van endometriose en adenomyose in de 1e lijn, gebaseerd op gegevens uit de tweede lijn, en 6% voor endometriose en adenomyose in de 2e lijn (ESHRE Guideline Endometriosis, 1  ), wordt op basis van de gekozen afkappunten voor sensitiviteit en specificiteit de:

• Negatief voorspellende waarde (NVW): 99,6% voor endometriose en adenomyose in de 1e lijn en 98,7% voor endometriose en adenomyose in de 2e lijn.
• Positief voorspellende waarde (PVW): 25 % voor endometriose en adenomyose in 1e lijn, 51% voor endometriose en adenomyose in de 2e lijn.

Achtergrond

Het vaststellen van oorzaken van dysmenorroe (i.e. secundaire dysmenorroe) is soms een uitdaging. Het duurt gemiddeld zeven jaar voordat de diagnose endometriose wordt gesteld 3   wat de complexiteit van de aandoening illustreert. Er bestaat momenteel geen gouden standaard voor het diagnosticeren van endometriose en adenomyose. Naast een gedetailleerde anamnese en het lichamelijk onderzoek, kan een gynaecologische echo worden ingezet. De diagnostische waarde van de gynaecologische echo voor endometriose en adenomyose is onderzocht.

Gevolgen en consequenties van diagnostische testeigenschappen

Bij het starten van een medicamenteuze behandeling bij dysmenorroe, zonder voorafgaand onderzoek naar de oorzaak, heeft het missen van de diagnose (fout-negatieven) mogelijk minder klinische impact (zie ook detail Medicamenteuze behandeling dysmenorroe in eerste lijn), terwijl fout-positieven uiteindelijk kunnen leiden tot onnodige verwijzingen.

Methoden

Er is een systematische literatuurzoekactie naar SR’s, RCT’s en observationeel onderzoek uitgevoerd in PubMed en Embase in februari 2024, met een update in juni 2025.

Diagnostische testeigenschappen

Resultaat zoekactie

Uit de zoekresultaten selecteerden we de meest geschikte recente systematische reviews. Het betrof 2 systematische reviews (SR’s) naar de diagnostische accuratesse van transvaginale echo voor endometriose en adenomyose. 28  29   Een aanvullende search na de zoekdata van deze literatuuronderzoeken (respectievelijk april 2015 en juli 2020) leverde 15 aanvullende diagnostische accuratesse-onderzoeken op. 30  31  32  33  34  35  36  37  38  39  40  41  42  43  44   Bij de update werden twee nieuwe onderzoeken gevonden. 45  46   Er zijn geen aanwijzingen dat deze onderzoeken aanleiding geven tot het wijzigen van de aanbevelingen, daarom hebben we deze twee onderzoeken niet verder verwerkt in de resultaten.

Onderzoekskarakteristieken

Nisenblat (2016) includeerde 49 onderzoeken die de diagnostische accuratesse van verschillende beeldvormende technieken voor de verschillende vormen van endometriose beschreven. De referentietest voor endometriose in deze onderzoeken was een diagnostische laparoscopie. Ten aanzien van de transvaginale echo, werd er in 8 onderzoeken de sensitiviteit en specificiteit van de transvaginale echo voor endometriosecysten berekend (n = 765). Voor diepe endometriose werden er 9 onderzoeken geïncludeerd (n = 934). Er waren geen beschikbare studies die de detectie van peritoneale endometriose met een transvaginale echo onderzochten.

Liu (2021) includeerde 32 onderzoeken die de diagnostische accuratesse van een transvaginale echo of MRI voor adenomyose beschreven, uitgevoerd in de tweede en derde lijn. De referentietest voor adenomyose in deze onderzoeken was een hysterectomie. In 29 van deze onderzoeken werd de sensitiviteit en specificiteit van de transvaginale echo voor adenomyose berekend (n = 3023).

Na de zoekdatum van bovenstaande reviews werden nog 5 onderzoeken met betrekking tot het diagnosticeren van endometriosecysten, 6 onderzoeken met betrekking tot diepe endometriose en 4 onderzoeken met betrekking tot het diagnosticeren van adenomyose gevonden. In totaal werden 3.678 vrouwen in deze onderzoeken geïncludeerd (endometriosecysten: n = 1528, diepe endometriose: n = 965; adenomyose: n = 1213). De gouden standaard in de onderzoeken was histologie na laparoscopie, of MRI. De gemiddelde leeftijd van de vrouwen in de onderzoeken varieerde van 31 tot 47 jaar en bijna alle onderzoeken werden in de 2e of 3e lijn uitgevoerd. Eén onderzoek werd in een diagnostisch centrum in de eerste lijn uitgevoerd. In de tabellen in de Totstandkoming staan de karakteristieken van deze onderzoeken in detail. Geen van de onderzoeken onderzocht de waarde van echo als aanvullende test op anamnese en lichamelijk onderzoek.

Diagnostische testeigenschappen

Zie tabel d1. Diagnostische accuratesse van een echo voor endometriose(cysten), tabel d2. Diagnostische accuratesse van een echo voor diepe endometriose, tabel d3. Diagnostische accuratesse van een echo voor adenomyose voor de samenvatting van de resultaten van de diagnostische accuratesseonderzoeken en tabel d4. Resultaten van de onderzoeken gepubliceerd na de zoekdatum van de reviews.

Moet een transvaginale echo gebruikt worden voor de diagnose van endometriosecysten bij vrouwen met dysmenorroe? 

^{BI: betrouwbaarheidsinterval. a. Index test niet altijd duidelijk. b. Populaties voornamelijk 2e- en 3e-lijns, niet eerstelijns. c. Grens klinische relevantie (80%) NIET in range, dus niet afgewaardeerd. d. Grens klinische relevantie (95%) in betrouwbaarheidsinterval.}

Moet een transvaginale echo gebruikt worden voor de diagnose van diepe endometriose bij vrouwen met dysmenorroe? 

^{BI: Betrouwbaarheidsinterval. a. Heterogeniteit in resultaten. b. Populaties voornamelijk 2e- en 3e-lijns, niet eerstelijns. c. Grens klinische relevantie (80%) in betrouwbaarheidsinterval. d. Grens klinische relevantie (80%) in betrouwbaarheidsinterval.}

Moet een transvaginale echo gebruikt worden voor de diagnose van adenomyose bij vrouwen met dysmenorroe? 

^{BI: betrouwbaarheidsinterval. a. Niet altijd duidelijk of juiste patiënten geselecteerd zijn. b. I2 boven 60%, veel variatie in sensitiviteit en specificiteit tussen onderzoeken. c. Populaties voornamelijk 2e- en 3e-lijns, niet eerstelijns. d. Grens klinische relevantie (80%) in range. e. Grens klinische relevantie (95%) in range, niet afgewaardeerd.} 

*Dit zijn PVW’s en NVW’s zoals gepubliceerd in de onderzoeken en die zijn gebaseerd op de populaties in de betreffende onderzoeken. Deze populaties zijn 2e- en 3e-lijns met een hogere prevalentie van endometriose en/of adenomyose dan dat er in de 1e lijn is. Daarom zijn deze PVW en NVW hoger dan in beide tabellen hierboven, waarin de prevalentie van het ESHRE-richtlijn Endometriose (tweede lijn) genomen is.

Diagnostische testeigenschappen

Er zijn geen onderzoeken gevonden over de toegevoegde diagnostische waarde van een transvaginale echo als aanvulling op anamnese en lichamelijk onderzoek. Er is (zeer) geringe zekerheid over de diagnostische testeigenschappen van een transvaginale echo voor het diagnosticeren van (verschillende vormen van) endometriose of adenomyose bij vrouwen met dysmenorroe (kwaliteit van bewijs: (zeer) laag). Er is veel variatie in de sensitiviteit en specificiteit van een transvaginale echo voor het diagnosticeren van endometriose en adenomyose uitgevoerd in de tweede en derde lijn. Ranges voor sensitiviteit lopen uiteen van 44 tot 100% voor endometriose (peritoneale endometriose, endometriosecysten en diepe endometriose) en van 37 tot 84% voor adenomyose. Voor specificiteit zijn de ranges nog breder: 75-99% voor endometriosecysten, 33-96% voor diepe endometriose en 40-96% voor adenomyose. De ranges voor PVW en NVW gevonden in de reviews zijn heel breed: 0,1 – 100%, maar gevonden in de overige onderzoeken iets smaller: PVW 72-98% (endometriose en adenomyose) en NVW 67-100% (endometriose) en 49-56% (adenomyose).

Behandelconsequenties

De variabele sensitiviteit van de transvaginale echo vergroot het risico op fout-negatieve uitslagen, waardoor endometriose en adenomyose gemist kunnen worden. Hoewel dit frequent voorkomt, is de klinische impact hiervan beperkt, omdat de behandeling van dysmenorroe in eerste instantie medicamenteus is, zonder dat vooraf nodig is om endometriose of adenomyose vast te stellen (zie details Pijnmedicatie en Hormonale anticonceptie). Een transvaginale echo kan worden overwogen om andere oorzaken van secundaire dysmenorroe, zoals myomen, ovariumpathologie of afwijkende positie van een spiraal, uit te sluiten. Het is belangrijk te realiseren dat een echo zonder afwijkingen endometriose of adenomyose niet uitsluit. Bij persisterende of suggestieve klachten ondanks behandeling blijft verwijzing naar de gynaecoloog geïndiceerd.

Is pijnmedicatie (vergeleken met placebo of onderling) aan te bevelen bij vrouwen met dysmenorroe? Zie de PICO-tabel.

De werkgroep heeft bepaald dat 20% het minimale klinisch relevante verschil is voor alle uitkomstmaten, net als een SMD (Standardized Mean Difference) > 0,50, een OR of RR < 0,8 of > 1,25 en een verandering van 20% op de totale score van een vragenlijst. Daarnaast werd bepaald dat een verschil van 2 werkdagen verzuim per 3 cycli klinisch relevant is.

Achtergrond

Dysmenorroe kenmerkt zich door hevige krampende pijn onder in de buik of onderrug direct, die optreedt rond de start van de menstruatie. Pijnmedicatie richt zich op symptoombestrijding. De impact op het dagelijks functioneren is aanzienlijk; het ziekteverzuim bij dysmenorroe is vergelijkbaar met dat bij chronische aandoeningen zoals diabetes mellitus type 2. 47  48   Onderzoek naar een effectieve behandeling is dus van belang.

Methoden

Er is een systematische literatuurzoekactie naar systematische reviews (SR’s) en RCT’s uitgevoerd in PubMed en Embase in februari 2024, met een update in juni 2025. Voor enkele vergelijkingen werden de resultaten van individuele onderzoeken gepoold met behulp van Review Manager.

Resultaat zoekactie

Uit de zoekresultaten selecteerden we de meest geschikte SR’s: zo recent mogelijk, met de beste aansluiting bij de PICO en van voldoende kwaliteit. 7  49   Een aanvullende search na de zoekdata van deze literatuuronderzoeken (respectievelijk januari 2015 en december 2013) leverde 1 aanvullende RCT op. 50   De update leverde geen nieuwe onderzoeken.

Onderzoekskarakteristieken

Marjoribanks (2015) includeerde 80 onderzoeken (5.820 patiënten) die de effectiviteit en veiligheid van NSAID’s (vergeleken ten opzichte van elkaar, met paracetamol en met placebo) bij primaire dysmenorroe beschrijven. Voor de uitgangsvraag gebruiken we uit deze review de vergelijkingen NSAID’s versus placebo en NSAID’s versus paracetamol. Drie RCT’s gaan over diclofenac (50 of 75 mg, 2-4x per dag gedurende 3 dagen) versus placebo (n = 140, 16-40 jaar; setting onbekend; follow-up 3 cycli), 6 RCT’s gaan over ibuprofen (200 of 400 mg, 4x per dag, aantal dagen onbekend) versus placebo (n = 294, 15-40 jaar; setting onbekend; follow-up 3 cycli) en 16 RCT’s gaan over naproxen (220-275 mg 2-5x per dag of 500-550 mg 2x per dag, gedurende maximaal 4 dagen) versus placebo (n = 995, 16-45 jaar; setting onbekend; follow-up 2-4 cycli). Bij bijna alle RCT's was de farmacie betrokken. De vergelijking NSAID’s versus paracetamol wordt beschreven in 3 RCT’s (194 patiënten; setting onbekend). De leeftijd van de vrouwen was vanaf 16 jaar en de interventie-duur was 1 of 2 cycli. Onderzochte NSAID’s waren ibuprofen (in 2 RCT’s) en naproxen (1 RCT); doseringen en vergelijkingen: 400 mg ibuprofen versus 1000 mg paracetamol (beide: start met 2 tabletten, daarna elke 6 uur 1 tablet) (ook versus placebo), 200 mg ibuprofen versus 500 mg paracetamol (beide: 3x 2 capsules per dag gedurende 4 dagen), en 220 mg naproxen versus 500 mg paracetamol (respectievelijk maximaal 660 mg en maximaal 4000 mg per dag) (ook versus placebo). Bij twee van de drie RCT’s was de farmacie betrokken. Beschreven uitkomstmaten zijn onder andere: pijnvermindering (dichotoom) en bijwerkingen.
Latthe (2014) includeerde 8 onderzoeken met betrekking tot farmacologische behandelingen bij primaire dysmenorroe. Eén van deze onderzoeken (een review, 51   beschreef 1 RCT 52   (Noorwegen) met daarin de vergelijking van paracetamol versus placebo (en versus aspirine). Deze vergelijking willen we gebruiken voor de uitgangsvraag. In de RCT werden 35 vrouwen geïncludeerd, data van 30 vrouwen (gemiddelde leeftijd 23 jaar) worden beschreven. Alle vrouwen werden gedurende 3 cycli gevolgd. In deze cycli namen ze óf gedurende 3 dagen 4x per dag 0,5 g paracetamol (er werd geen reden voor deze lagere dosering gegeven) óf placebo (óf 0,5 g aspirine). De farmacie leverde de medicatie. Beschreven uitkomstmaten zijn onder andere: pijn (VAS-score 0-10) en bijwerkingen.
Daniëls (2019; USA) includeerde 189 gezonde vrouwen (leeftijd 15-35 jaar, gemiddelde leeftijd 25 jaar) met primaire dysmenorroe die in de ene cyclus een enkele dosis naproxen (440 mg) namen en de volgende cyclus 1 dosis paracetamol (1000 mg). De farmacie lijkt betrokken bij dit onderzoek. Beschreven uitkomstmaten zijn onder andere ervaren effectiviteit van medicatie en bijwerkingen (die behandeling behoeven).

Data-analyse

De vergelijking paracetamol versus placebo werd niet in Marjoribanks beschreven, maar er waren wel twee RCT’s in de review van Marjoribanks waarin deze vergelijking paracetamol versus placebo wel onderzocht werd. 53  54   De data van deze RCT’s hebben we gepoold met de RCT uit de review van Latthe die dezelfde vergelijking beschreef. 52  

Effectiviteit en bijwerkingen

Zie tabellen Ibuprofen vergeleken met placebo, Naproxen vergeleken met placebo, Diclofenac vergeleken met placebo, Paracetamol vergeleken met placebo en NSAID’s vergeleken met paracetamol voor de samenvatting van de resultaten.
Uit overige bronnen komen er zelden bijwerkingen voor bij het gebruik van paracetamol. Bijwerkingen bij het gebruik van NSAID’s zijn maag-darmklachten (inclusief gastro-intestinale bloedingen), cardiovasculaire complicaties, renale complicaties en huidreacties (KNMP Kennisbank, geraadpleegd maart 2025).

• NSAID’s (ibuprofen, naproxen en diclofenac) geven mogelijk vaker pijnverlichting dan placebo of paracetamol (kwaliteit van bewijs is laag).
• NSAID’s (naproxen en diclofenac) geven mogelijk minder verzuim dan placebo (kwaliteit van bewijs is laag).
• Paracetamol geeft mogelijk iets vaker pijnverlichting dan placebo, maar het verschil is klein (kwaliteit van bewijs is laag).
• Naproxen geeft mogelijk vaker gastro-intestinale klachten dan placebo en paracetamol (kwaliteit van bewijs is laag).
• Uit overige bronnen komt naar voren dat NSAID’s vaker bijwerkingen (in het algemeen) geven dan paracetamol.
• Er werden niet voor alle vergelijkingen onderzoeken gevonden met de uitkomstmaten: kwaliteit van leven, verzuim, dyspareunie, dyschezie, darmklachten, misselijkheid, overgeven en diarree.
• Voor de behandeling van dysmenorroe werden er geen onderzoeken gevonden met NSAID in combinatie met paracetamol versus placebo of paracetamol alleen.

Is hormonale anticonceptie (vergeleken met placebo) aan te bevelen bij vrouwen met primaire dysmenorroe, endometriose of adenomyose? Zie de PICO-tabel.

De werkgroep heeft bepaald dat 20% het minimale klinisch relevante verschil is voor alle uitkomstmaten, net als een SMD (Standardized Mean Difference) > 0,50, een OR of RR < 0,8 of > 1,25 en een verandering van 20% op de totale score van een vragenlijst. Daarnaast werd bepaald dat een verschil van 2 werkdagen verzuim per 3 cycli klinisch relevant is.

Achtergrond

Hormonale anticonceptie is een van de vormen van hormonale behandelingen van endometriose of adenomyose maar er zijn nog andere vormen van hormonale behandelingen (zie detail Consultatie en verwijzing). Hormonale anticonceptie is gericht op het onderdrukken van de menstruatie, waardoor het aantal episoden van dysmenorroe per jaar aanzienlijk vermindert of zelfs volledig kan worden voorkomen. In dit detail onderzoeken we of hormonale anticonceptie kan worden aanbevolen bij vrouwen met dysmenorroe.

Methoden

Er is een systematische literatuurzoekactie naar systematische reviews (SR’s) en RCT’s uitgevoerd in PubMed en Embase in februari 2024, met een update in juni 2025.

Resultaat zoekactie

Uit de zoekresultaten selecteerden we de meest geschikte SR: zo recent mogelijk, met de beste aansluiting bij de PICO en van voldoende kwaliteit.  55   Een aanvullende search na de zoekdatum van dit literatuuronderzoek leverde geen aanvullende RCT’s op. Bij de update werden twee nieuwe onderzoeken gevonden. 56  57   Er zijn geen aanwijzingen dat deze onderzoeken aanleiding geven tot het wijzigen van de aanbevelingen, daarom hebben we deze twee onderzoeken niet verder verwerkt in de resultaten.

Onderzoekskarakteristieken

Schroll (2023) includeerde 21 RCT’s waarvan er 12 orale combinatiepreparaten met placebo vergeleken en 1 oraal combinatiepreparaat met een NSAID. Van de 12 onderzoeken met oraal combinatiepreparaten waren er 4 met een combinatie die niet in de NHG-Standaard Anticonceptie staan (in Nederland niet meer geregistreerd of nauwelijks meer voorgeschreven) (mestranol 0,05 + noresthisteron 1,0 mg, mestranol 0,1 mg + noresthisteron 2,0 mg, ethinylestradiol 0,05 mg + norgestrel 0,5 mg, ethinylestradiol 0,05 mg + norgestrel 0,06, 0,5 of 1,0 mg), in 2 onderzoeken betrof het geen anticonceptiemethode en in 1 onderzoek werd er medicatie gebruikt met een dosering die in Nederland niet gebruikelijk is. Deze onderzoeken zijn geëxcludeerd uit de analyse. De overige onderzoeken werden in Amerika (3), Japan (2) en Turkije (1) uitgevoerd en 698 vrouwen met dysmenorroe werden geïncludeerd (gemiddelde leeftijd 16-31 jaar; geen informatie over primaire of secundaire amenorroe). Voorgeschreven anticonceptiemethode was oraal combinatiepreparaat met ethinylestradiol (0,01 - 0,03 mg) en óf levonorgestrel (0,09 - 0,15 mg) óf desogestrel (0,15 mg) óf drospirenon (3,0 mg). In 5 onderzoeken werd dit vergeleken met placebo; in 1 onderzoek met een NSAID (mefenaminezuur). De follow-upduur bedroeg 3-4 cycli. De beschreven uitkomstmaten zijn pijn(verlichting), bijwerkingen en school- of werkverzuim. Zie de Totstandkoming voor de specifieke beschrijving per onderzoek.
Schroll vergelijkt de uitkomstmaat pijn ook voor het gebruik van orale combinatiepreparaten met en zonder stopweek.

Effectiviteit en bijwerkingen

Zie tabel Oraal combinatiepreparaat vergeleken met placebo, voor de samenvatting van de resultaten.

Uit de KNMP Kennisbank komen de volgende bijwerkingen naar voren

• Veel voorkomende bijwerkingen van orale combinatiepreparaten zijn: stemmingsveranderingen, gewichtstoename, buikpijn en vooral tijdens de eerste maanden hoofdpijn, misselijkheid en gevoelige borsten.
• Zeldzame ernstige bijwerkingen van orale combinatiepreparaten die kunnen optreden zijn een verhoogd risico op veneuze trombose, hart- en vaatziekten en mammacarcinoom, zie NHG-Standaard Anticonceptie.
• Pijnmedicatie (paracetamol) en NSAID’s zie voor (zeldzame) bijwerkingen de NHG-Standaard Pijn.

Wanneer vrouwen met dysmenorroe geen stopweek inplannen bij het gebruik van orale combinatiepreparaten lijkt de pijn meer te verminderen dan met een stopweek (SMD -0,73 (95%-BI: -1,13 – 0,34); 2 RCT’s; 106 vrouwen; lage kwaliteit van bewijs).

Oraal combinatiepreparaat versus pijnmedicatie of placebo

• We zijn onzeker over het gebruik van oraal combinatiepreparaat, het geeft mogelijk vaker pijnverlichting dan gebruik van placebo (kwaliteit van bewijs is zeer laag).
• Het gebruik van een oraal combinatiepreparaat geeft mogelijk vaker bijwerkingen dan gebruik van een placebo (kwaliteit van bewijs is laag). Uit overige bronnen: veel voorkomende bijwerkingen zijn stemmingsveranderingen, gewichtstoename, hoofdpijn, misselijkheid, mastopathie, onregelmatig bloedverlies. Ernstige bijwerkingen die kunnen optreden zijn een verhoogd risico op veneuze trombose, hart- en vaatziekten en mammacarcinoom.
• Bij gebruik van een oraal combinatiepreparaat is er mogelijk minder verzuim dan bij gebruik van placebo (kwaliteit van bewijs is laag).
• Wanneer vrouwen met dysmenorroe geen stopweek inplannen bij het gebruik van orale combinatiepreparaten vermindert mogelijk meer de pijn dan met een stopweek (kwaliteit van bewijs is laag).
• Er werden geen onderzoeken gevonden met de uitkomstmaten: kwaliteit van leven, darmklachten, overgeven, diarree, dyspareunie, dyschezie en met een langere follow-upperiode dan enkele maanden.

Overige hormonale anticonceptiemethodes versus pijnmedicatie

Er werden geen onderzoeken gevonden met methodes met alleen progestageen (hormoonspiraal, implantatiestaafje, prikpil, pil met alleen desogestrel), en niet-orale combinatiepreparaten (vaginale ring, en hormoonpleister) versus pijnmedicatie of placebo.

Is hormonale anticonceptie of pijnmedicatie aan te bevelen bij vrouwen met dysmenorroe? Zie de PICO-tabel.

De werkgroep heeft bepaald dat 20% het minimale klinisch relevante verschil is voor alle uitkomstmaten, net als een SMD (Standardized Mean Difference) > 0,50, een OR of RR < 0,8 of > 1,25 en een verandering van 20% op de totale score van een vragenlijst. Daarnaast werd bepaald dat een verschil van 2 werkdagen verzuim per 3 cycli klinisch relevant is.

Achtergrond

Bij dysmenorroe zijn pijnmedicatie en hormonale anticonceptie een gebruikelijke behandeling. Het is onbekend welke behandeling het meest effectief is bij primaire dysmenorroe en endometriose/adenomyose.

Methoden

Er is een systematische literatuurzoekactie naar systematische reviews (SR’s) en RCT’s uitgevoerd in PubMed en Embase in februari 2024, met een update in juni 2025.

Resultaat zoekactie

Uit de zoekresultaten selecteerden we de meest geschikte SR: zo recent mogelijk, met de beste aansluiting bij de PICO en van voldoende kwaliteit. 55   Een aanvullende search na de zoekdatum van dit literatuuronderzoek leverde geen aanvullende RCT’s op. De update leverde geen nieuwe onderzoeken op.

Onderzoekskarakteristieken

Schroll (2023) includeerde 21 RCT’s, waarvan er 1 hormonale anticonceptie met pijnmedicatie vergeleek. 55   Dit onderzoek beschrijven we apart. 58  
Aydoğmus (2014): RCT naar behandeling van dysmenorroe (Turkije, n = 105, leeftijd niet gerapporteerd, follow-upduur 3 cycli, geen informatie over primaire of secundaire dysmenorroe). De deelnemers werden gerandomiseerd naar hormonale anticonceptie (oraal combinatiepreparaat met 0,03 mg ethinylestradiol en 0,15 mg desogestrel) of pijnmedicatie (mefenaminezuur 2dd 500 mg) en de uitkomstmaat was pijnverlichting. 58  

Effectiviteit en bijwerkingen

Zie tabel Oraal combinatiepreparaat vergeleken met NSAID voor de samenvatting van de resultaten.

• We zijn onzeker over het verschil in effect van een NSAID en een oraal combinatiepreparaat, maar er is mogelijk niet of nauwelijks verschil in pijn(vermindering) (kwaliteit van bewijs is zeer laag).
• Er werden geen onderzoeken gevonden met de uitkomstmaten: kwaliteit van leven, darmklachten, overgeven, diarree, dyspareunie en dyschezie. En met een langere follow-upperiode dan enkele maanden.

Zijn anticonceptiemethodes met alleen progestageen (vergeleken met een combinatiepreparaat of placebo) aan te bevelen bij vrouwen met primaire dysmenorroe, endometriose of adenomyose? Zie de PICO-tabel.

De werkgroep heeft bepaald dat 20% het minimale klinisch relevante verschil is voor alle uitkomstmaten, net als een SMD (Standardized Mean Difference) > 0,50, een OR of RR < 0,8 of > 1,25 en een verandering van 20% op de totale score van een vragenlijst. Daarnaast werd bepaald dat een verschil van 2 werkdagen verzuim per 3 cycli klinisch relevant is.

Achtergrond

Voor patiënten met primaire dysmenorroe, endometriose of adenomyose is het belangrijk om, indien mogelijk, de menstruatie te onderdrukken. Bij endometriose of adenomyose is het daarnaast wenselijk om de aandoening zo rustig mogelijk te houden. Maar het is onduidelijk welke hormonale anticonceptiemethode het beste effect hebben op pijn, kwaliteit van leven, fertiliteit en tegelijkertijd de minste bijwerkingen veroorzaken.

Methoden

Er is een systematische literatuurzoekactie naar systematische reviews (SR’s) en RCT’s uitgevoerd in PubMed en Embase in februari 2024, met een update in juni 2025.

Resultaat zoekactie

Uit de zoekresultaten selecteerden we de meest geschikte systematische review: zo recent mogelijk, met de beste aansluiting op de uitgangsvraag en van voldoende kwaliteit.

• Hormonale anticonceptiemethodes met alleen progestageen bij primaire dysmenorroe: 
  Er werden geen onderzoeken gevonden met methodes met alleen progestageen (hormoonspiraal, implantatiestaafje, prikpil, pil met alleen desogestrel) versus combinatiepreparaten (orale combinatiepreparaten, vaginale ring, en hormoonpleister) bij primaire dysmenorroe (zie voor meer informatie totstandkoming, bijlage 5).
• Hormonale anticonceptiemethodes met alleen progestageen bij endometriose of adenomyose:
  Er is een systematische review gevonden over de effectiviteit van farmacologische interventies van anticonceptiemethodes met alleen progestageen bij adenomyose. 59   Een aanvullende search na de zoekdatum van dit literatuuronderzoek leverde geen aanvullende onderzoeken op. De update leverde geen nieuwe onderzoeken op.

Onderzoekskarakteristieken

• Rathinam includeerde 27 onderzoeken over de farmacologische interventies in de behandeling van adenomyose. Zesentwintig onderzoeken werden geëxcludeerd (in verband met het ontbreken van een 2e onderzoeksarm of het beschrijven van een andere vergelijking dan die uit de uitgangsvraag). Eén onderzoek (RCT) voldeed wel aan de PICO:
• Shaaban (Egypte; 2015) includeerde 62 vrouwen met adenomyose (gemiddelde leeftijd 39 jaar) die gedurende een half jaar óf een levonorgestrel IUD (n = 31) óf gestodeen (0,075 mg) + ethinylestradiol (0,03 mg) (n = 31) kregen. Uitkomstmaat was onder andere pijn (VAS) en kwaliteit van leven (tevredenheid met leven ja/nee). 60  

Effectiviteit en bijwerkingen

Zie tabel Anticonceptiemethodes met alleen progestageen vergeleken met een oraal combinatiepreparaat voor de samenvatting van de resultaten. Subgroepanalyse met betrekking tot analgeticagebruik was niet mogelijk.

Uit de KNMP Kennisbank komen de volgende bijwerkingen naar voren:

Hormonale anticonceptiemethodes met alleen progestageen

• Veel voorkomende bijwerkingen: doorbraakbloedingen, onregelmatige cyclus, stemmingswisselingen, afgenomen libido, hoofdpijn, misselijkheid, acne, pijnlijke borsten, gewichtstoename en dysmenorroe.
• Bij gebruik van de prikpil kan verlies van botmassa optreden. Na staken van de prikpil duurt het enige tijd totdat de cyclus terugkeert, dit kan tot anderhalf jaar duren.
• Zeldzame ernstige bijwerkingen: prikpil met medroxyprogesteron verhoogt mogelijk het risico op veneuze trombose (KNMP Kennisbank, geraadpleegd juni 2024).

• We zijn onzeker over het verschil in effect op kwaliteit van leven en pijn bij adenomyose tussen een hormoonspiraal en een oraal combinatiepreparaat (gestodeen + ethinylestradiol) (kwaliteit van bewijs zeer laag).
• Er werden geen onderzoeken gevonden:
  • Van hormonale anticonceptiemethodes met betrekking tot endometriose.
  • Van anticonceptiemethodes met alleen progestageen versus placebo bij adenomyose.
  • Van anticonceptiemethodes met alleen progestageen bij adenomyose: pil met alleen desogestrel, hormoonspiraal, prikpil, implantatiestaafje.
  • Met de uitkomstmaten: dyspareunie, dyschezie, darmklachten, verzuim en bijwerkingen.