NHG-Standaard

Dermatomycosen

NHG-werkgroep:
Van Puijenbroek EP, Duyvendak RJP, De Kock CA, Krol SJ, Jaspar AHJ, Loogman MCM

Begrippen

Naar Volledige tekst ›

Dermatomycosen: er is sprake van een dermatomycose als schimmels of gisten zichtbare huidafwijkingen veroorzaken.

Richtlijnen diagnostiek

Naar Volledige tekst ›

Anamnese en lichamelijk onderzoek

Naar Volledige tekst ›
  • Lokalisatie van de afwijkingen.
  • Aard van de klachten (jeuk of pijn).
  • Huid-, haar- of nagelafwijkingen elders op het lichaam.
  • Contact met (huis)dieren met huidafwijkingen.
  • Duur, beloop, eerdere episoden, (zelf toegepaste) behandeling.

Aanvullend onderzoek

Naar Volledige tekst ›

Bij twijfel over de diagnose en als orale behandeling nodig is: KOH-preparaat maken.

Evaluatie

Naar Volledige tekst ›
  • De diagnose wordt meestal à vue gesteld (voor kenmerken, zie tabel).
  • Houd differentiaaldiagnostisch vooral rekening met: eczeem, psoriasis en bacteriële huidinfecties.
  • Een positief KOH-preparaat is bewijzend voor de diagnose dermatomycose.
  • Een negatief preparaat sluit de diagnose dermatomycose echter niet uit.
  • Herhaal het KOH-preparaat of doe een kweek als het KOH-preparaat negatief is en orale behandeling nodig is.

Richtlijnen beleid

Naar Volledige tekst ›

Voorlichting en niet-medicamenteuze behandeling

Naar Volledige tekst ›
  • Bij tinea pedis, tinea manus, tinea corporis, intertrigo: vermijd factoren die maceratie van de huid bevorderen, draag ruimzittende katoenen kleding, evt. badslippers in gemeenschappelijke doucheruimte.
  • Bij pityriasis versicolor: behandeling voorkomt het ontstaan van nieuwe plekken; de pigmentatie herstelt zich pas na blootstelling aan zonlicht.
  • Bij onychomycose: geen medische noodzaak om te behandelen; alternatieven van orale therapie: vijlen bij mechanische bezwaren, nagellak bij cosmetische bezwaren.
  • Bij diepe dermatomycosen en bij mogelijke besmetting door huisdier: dier laten behandelen.

Medicamenteuze behandeling

Naar Volledige tekst ›

Lokalisatie Belangrijkste kenmerken Diagnose Behandeling
Behaarde hoofdhuid wisselend beeld: grijswitte schilfering tot abcederende infiltraten met korsten; altijd loszittende of afgebroken haren tinea capitis
  • terbinafine 1 dd 250 mg, minimaal 1 maand
  • voor kinderen vanaf 2 jaar en lichaamsgewicht van 15-20 kg: 1 dd 62,5 mg; lichaamsgewicht van 20-40 kg: 1 dd 125 mg
Baardstreek ronde, rode schilferende plekken, losse haarstompjes, pustels, soms abcederende infiltraten mycotische sycosis barbae
Gelaat, hals, extremiteiten jeukende erythemateuze zwelling, pustels, haaruitval, contact met (huis)dieren animale dermatomycose
Hals, romp, extremiteiten afwijkende pigmentatie, grillige vorm, fijne schilfering pityriasis versicolor
  • 1e keus: seleniumsulfideshampoo 2,5% 1 dd 10 min, 7 dagen
  • 2e keus: lokaal imidazolpreparaat 1 dd, 2 weken
  • bij frequente recidieven: eventueel oraal itraconazol 1 dd 200 mg, 1 week
  • evt. ter preventie van frequente recidieven: maandelijkse behandeling
Huidplooien, luiergebied felrood, nattend, scherp begrensd, randschilfering, satellietvorming intertrigo door Candida lokaal imidazolpreparaat 1-2 dd, z.n. tot 4 weken
Gelaat, hals, romp, extremiteiten scherp begrensde roodheid, zich centrifugaal uitbreidend, schilfering, randactiviteit, centrale genezing tinea corporis lokaal imidazolpreparaat 1-2 dd, of lokaal terbinafine 1-2 dd, z.n. tot 4 weken
Hand en vingers roodheid, schilfering, soms vesikels tinea manus
Voet en tenen roodheid, schilfering, soms blaasjes of pustels op voetzool of voetrand: maceratie, kloofjes interdigitaal tinea pedis
Voetzool en voetrand verdikte hoornlaag, kloofjes, fijne schilfering tinea pedis met mocassinpatroon terbinafine oraal 1 dd 250 mg, 2 weken
Nagels witgele verkleuring, meestal van distaal-lateraal naar proximaal uitbreidend, subunguale hyperkeratose onychomycose orale therapie, uitsluitend na zorgvuldige afweging van voor- en nadelen
  • vingernagels: itraconazol 1 dd 200 mg of pulstherapie, 3 maanden
  • teennagels: terbinafine 1 dd 250 mg, 3 maanden

Bij onvolledige genezing na 3 maanden: 9 maanden afwachten; herhaal de orale behandeling als de genezing dan nog onvolledig is

Controles

Naar Volledige tekst ›

Controle is alleen nodig als de aandoening niet geneest.

Verwijzing

Naar Volledige tekst ›

Verwijs naar een dermatoloog bij onvoldoende resultaat ondanks (eventueel verlengde) behandeling of bij twijfel over de diagnose.

Belangrijkste wijzigingen

Naar Samenvatting ›
  • Schrijf bij voorkeur geen combinatiepreparaat met een imidazol en een corticosteroïd voor 

  • Behandel diepe dermatomycosen met terbinafine oraal 

  • Het gebruik van griseofulvine wordt niet meer geadviseerd 

Kernboodschappen

Naar Samenvatting ›
  • Bij veelvoorkomende dermatomycosen, zoals tinea pedis of onychomycose, kan de diagnose meestal worden gesteld op grond van het klinische beeld. 

  • Bij twijfel over de diagnose en over de noodzaak van orale behandeling is aanvullend onderzoek (KOH-preparaat of kweek) van belang. 

  • Vrijwel alle beschikbare lokale antimycotica zijn effectief tegen schimmels en gisten. 

  • Bij candida-infecties hebben imidazolen de voorkeur. 

  • Orale medicamenteuze behandeling van een onychomycose wordt in het algemeen afgeraden. 

Inleiding

Naar Samenvatting ›

Scope

Naar Samenvatting ›
  • Diagnostiek en beleid bij infecties van huid, haren en nagels door schimmels en gisten (zie Details) 

  • Indeling van dermatomycosen naar lokalisatie van de infectie (zie Details) 

Details
Verwekkers van dermatomycosen

De verwekkers van dermatomycosen behoren tot de ‘fungi’. Binnen de fungi worden twee hoofdgroepen onderscheiden naar het macroscopische aspect van de kolonies die zij bij kweek vormen: schimmels en gisten. Schimmels hebben een pluizige groeiwijze, terwijl gisten meer slijmerige kolonies vormen.

Schimmels worden ingedeeld in dermatofyten en non-dermatofyten. Dermatofyten zijn schimmels die haren, nagels en huid van een levende gastheer kunnen invaderen. Dermatofyten worden ingedeeld naar geslacht, genus (TrichophytonMicrosporumEpidermophyton) of naar ecologische achtergrond (antropofiel, zoöfiel of geofiel). Non-dermatofyten zijn zelden de oorzaak van een dermatomycose.

Van de dermatofyten is T. rubrum de meest voorkomende verwekker. 1

Bij tinea capitis bleek tijdens een onderzoek dat tussen 1987 en 1997 bij 92 laboratoria uit 19 Europese landen werd uitgevoerd, dat M. canis de meest voorkomende verwekker was. In grote steden zag men echter een toename van infecties met T. tonsuransT. soudanense en M. audouinii. 2 Of deze verwekkers in Nederland in dezelfde mate een rol spelen is de vraag. Bij een epidemie van tinea capitis in Amsterdam in 1999 was T. tonsurans de meest voorkomende verwekker. 3 Bij een kleine epidemie op een basisschool in Rotterdam in 1996 was dit M. audouinii. 4 Bij een kleine epidemie van tinea capitis op een basisschool in IJsselstein in 2005 werden er slechts twee gevallen gekweekt. In beide gevallen betrof het een trichophytoninfectie. 5

Gisten die bij dermatomycosen een oorzakelijk rol spelen zijn Candida en MalasseziaMalassezia is de verwekker van pityriasis versicolor. 6 7 Candida-infecties komen vooral voor bij intertrigo en veroorzaken meer dan 70% van de onychomycosen aan de vingers. 8 1 Bij een onychomycose aan de voeten is de schimmel T. rubrum de meest voorkomende verwekker. 9

Indeling van dermatomycosen

In de literatuur gebruikt men voor dermatomycosen oude en nieuwe indelingen en benamingen naast elkaar. Dermatomycosen worden als volgt ingedeeld: 10

  1. naar lokalisatie: tinea pedis, tinea capitis, tinea cruris, enzovoort. De term tinea (ringworm) wijst in het algemeen op dermatofytinfecties. Tinea versicolor (synoniem: pityriasis versicolor) is hier een uitzondering op; 11
  2. naar datgene wat aangetast is: onychomycose, epidermomycose, trichomycose;
  3. naar verwekker.

De werkgroep kiest op praktische gronden voor een indeling naar lokalisatie, zoals aangegeven in tabel 1.

Achtergronden

Naar Samenvatting ›

Dermatofyten

Naar Samenvatting ›
  • Schimmels die haren, nagels en huid kunnen binnendringen 

  • Verschillende oppervlakkige dermatomycosen zoals tinea pedis, tinea manus en tinea corporis worden hoofdzakelijk veroorzaakt door dermatofyten.

Dermatomycose

Naar Samenvatting ›

Zichtbare huidafwijking, veroorzaakt door schimmels of gisten, vaak gepaard gaand met jeuk

Oppervlakkige dermatomycose
Naar Samenvatting ›

Schimmel- of gistinfectie van de huid die zich beperkt tot het stratum corneum.

Diepe dermatomycose
Naar Samenvatting ›

Infectie die zich uitbreidt tot onder het stratum corneum, meestal door ingroei in follikels, vooral op het behaarde hoofd, de baardstreek, de onderarmen en de handruggen (zie Details) 

Details
Diepe mycosen

Een mycose waarbij de schimmel in het stratum corneum doorgroeit, kan zich uitbreiden naar huidstructuren onder de epidermis – zoals de haarfollikels – en een diepe mycose worden. Een diepe mycose gaat dan ook gepaard met folliculaire ontstekingen. 10 Diepe mycosen komen vooral voor in de baardstreek (mycotische sycosis barbae), op het behaarde hoofd en op onderarmen en handruggen. De verwekker is meestal een zoöfiele dermatofyt (M. canis).

Het klinische beeld van tinea capitis kan variëren van alleen schilfering van de behaarde hoofdhuid (vooral bij infecties met de antropofiele T. tonsurans) tot een ernstig ontstekingsbeeld (bij infectie met de zoöfiele M. canis) met korstvorming, pustels, alopecia en lymfadenopathie. 2 12

Favus (‘kletskop’) is een diepe mycose op het behaarde hoofd die tegenwoordig nog maar zelden voorkomt en wordt veroorzaakt door T. schoenleinii. Het klinische beeld is zeer specifiek: gelige schotelvormige korsten die een geur als die van muizen verspreiden, en de haren in de aangetaste gebieden die uitvallen. Nadat de korst heeft losgelaten blijft een rode vochtige schotelvormige uitholling over. 10

Intertrigo

Naar Samenvatting ›

Smetplekken in huidplooien; deze standaard beperkt zich tot intertrigo door Candida.

Ide-reactie

Naar Samenvatting ›
  • Type-IV-overgevoeligheidsreactie op schimmelantigeen, waarbij de huidlaesies op een andere plaats ontstaan dan waar de dermatomycose is gelokaliseerd. 

  • Een ide-reactie oftewel mykide kan zich bij elk type dermatomycose voordoen en is vooral aan de zijkanten van de vingers en in de handpalmen te vinden. 

  • Het klinische beeld lijkt op dat van acrovesiculeus eczeem, met erythematosquameuze of erythematovesiculeuze laesies. 

Onychomycose

Naar Samenvatting ›
  • Schimmel- of gistinfectie van de nagel waarbij via de vrije nagelrand of de laterale nagelranden het zachtere keratine infecteert dat onder het veel hardere keratine van de nagelplaat ligt. 

  • Normaal wordt de nagelmatrix zelf niet aangetast en blijft de nagel doorgroeien.

Pityriasis versicolor

Naar Samenvatting ›

Grillig gevormde plekken met afwijkende pigmentatie op hals, romp en extremiteiten veroorzaakt door een gist die gewoonlijk op de huid aanwezig is, maar soms de bovenste laag van de huid aantast. 

Epidemiologie

Naar Samenvatting ›
  • De incidentie van dermatomycosen in de huisartsenpraktijk is gemiddeld 31 per 1000 patiënten per jaar; de aantallen nemen toe. 

  • De diagnose wordt het minst gesteld bij patiënten van 5-14 jaar. 

  • Bij bijna 50% van de patiënten gaat het om een schimmelinfectie aan de voeten (zie Details). 

  • De incidentie van onychomycosen in de algemene bevolking is ca. 3%, maar ook hogere percentages worden genoemd (zie Details). 

  • De huisarts behandelt het merendeel van de dermatomycosen zelf; 1-2% wordt verwezen maar een specialist (zie Details). 

Details
Incidentie- en prevalentiecijfers

Bron van deze cijfers zijn registratieprojecten in Nederlandse huisartsenpraktijken. 13 11 Bij de GGD neemt het aantal meldingen van hoofdschimmelinfecties bij kinderen op basisscholen toe. 3 Precieze incidentiecijfers worden niet geregistreerd.

Onychomycose in de bevolking

In een Engels onderzoek dat in 1990 in de open populatie (n = 9332) werd uitgevoerd, werd een prevalentie van teen- en vingeronychomycosen gevonden van 2,6% bij vrouwen en 2,8% bij mannen. 14 In een onderzoek naar de prevalentie in de Spaanse bevolking vond men een prevalentie van 2,8%. 15

Predisponerende aandoeningen

Aandoeningen die predisponeren voor een dermatomycose zijn immunodeficiënties (zie Details Etiologie en pathofysiologie) en aandoeningen die een slechte microcirculatie tot gevolg hebben, zoals perifeer arterieel vaatlijden of veneuze insufficiëntie. 16 17

In een klinisch onderzoek bij 254 patiënten met perifeer arterieel vaatlijden (PAV) was de prevalentie van onychomycosen bij mannen 26,7% en bij vrouwen 16,7%. Dat is hoger dan de in het artikel vermelde geschatte prevalentie van 6,5-13% in de normale populatie in Noord-Amerika. Zowel roken als PAV waren onafhankelijke risicofactoren. 18

Etiologie en pathofysiologie

Naar Samenvatting ›
  • Schimmels en gisten komen bij iedereen op de huid voor. 

  • Schimmels worden ingedeeld in dermatofyten (kunnen haren, nagels en huid binnendringen) en non-dermatofyten (veroorzaken zelden een dermatomycose) 

  • Gisten die dermatomycosen veroorzaken, zijn vooral Candida of Malassezia (zie Scope). 

  • Bij dermatomycosen zijn er zichtbare huidafwijkingen; vaak gaan deze gepaard met jeuk 

  • Factoren die dermatomycosen voorkómen, zijn: 

    • barrièrefunctie van de huid 

    • afschilfering van de epidermis

    • productie van vetzuren 

  • Daarnaast spelen immunologische afweermechanismen, met name de cellulaire immuniteit via T-lymfocyten, een rol (zie Details). 
  • Vermoedelijk bevorderen factoren die de barrièrefunctie van de huid aantasten het ontstaan van dermatomycosen, zoals: 

    • langdurig contact met water 

    • occlusie, bijvoorbeeld door afsluitend schoeisel (zie Details) 

  • Contact met risicobronnen draagt bij aan het ontstaan van dermatomycosen, zoals: 

    • contact met besmette huisgenoten, klasgenoten of dieren

    • gemeenschappelijke doucheruimten en zwembaden (zie Details). 

  • Er is een groter risico op dermatomycosen bij een verminderde weerstand, bijvoorbeeld door: 
    • immunodeficiënties (bijvoorbeeld door een hiv-infectie)

    • bepaalde medicatie (zoals cytostatica of corticosteroïden) (zie Details). 

    • diabetes mellitus 

    • ouderen (zie Details). 

  • Er zijn aanwijzingen dat chronische veneuze insufficiëntie en perifeer arterieel vaatlijden het risico op het ontstaan van een dermatomycose verhogen (zie Epidemiologie). 
Details
Afweer en ontstaan van een dermatomycose

Uit een klein onderzoek bij dertien personen bleek dat een dermatomycose binnen twee maanden spontaan kan genezen. 19 Een onychomycose geneest vrijwel nooit spontaan. 20 Bij de afweer tegen mycosen speelt de vorming van antilichamen vrijwel geen rol. De ontwikkeling van cellulaire immuniteit via T-lymfocyten speelt wel een belangrijke rol. Chronische infecties zijn geassocieerd met een slechte door T-lymfocyten gemedieerde respons, maar ook met een atopische aanleg en hoge IgE-spiegels. Bij atopici en immunogecompromitteerden ontstaan eerder dermatomycosen. 10 21 22 Het klinische beeld van een dermatomycose die bij een verminderde weerstand ontstaat, is vaak atypisch. Bij vijfhonderd hiv-patiënten was de prevalentie van onychomycosen driemaal zo hoog als in de normale populatie. Het ging dan vooral om patiënten met een laag CD4-getal. 23

Een candida-infectie van de nagel ontstaat meestal vanuit een chronisch paronychia met roodheid en zwelling van nagelriem en nagelwal, en veroorzaakt een bruingele verkleuring van de nagel. 20 Een groene verkleuring kan zowel door de candida-infectie als door een secundaire bacteriële infectie met Pseudomonas worden veroorzaakt. 20 14

Vochtigheid en het ontstaan van dermatomycosen

Er is geen valide onderzoek gevonden naar de relatie tussen vochtigheid of occlusie van de huid en het ontstaan van dermatomycosen.

Besmettingsbronnen

In een onderzoek bleek de concentratie dermatofyten in subtropische zwembaden veel hoger te zijn dan in traditionele zwembaden. 25 In een gerandomiseerd prospectief onderzoek bij 147 marathonlopers bleek 31% een dermatofytinfectie te hebben. Hogere leeftijd en gebruik van gemeenschappelijke douches en kleedkamers bleken onafhankelijke risicofactoren te zijn. 26 In een vragenlijstonderzoek bij 2486 patiënten ouder dan 16 jaar met nagelveranderingen bleek onder andere zwemmen het risico op een onychomycose te verdubbelen. 27 In beide onderzoeken speelde contact met besmettingsbronnen waarschijnlijk een rol.

Vee of huisdieren zoals jonge katjes kunnen een bron zijn van infecties met zoöfiele schimmels als M. canis en T. mentagrophytes en een diepe mycose veroorzaken. 28 29 Diepe mycosen komen dan ook vooral voor bij agrariërs en kinderen.

Besmetting van mens op mens kan ook plaatsvinden door huid-huidcontact of indirect via gestoffeerde meubels of gebruiksvoorwerpen zoals kammen of mutsen. 4 Bij tinea capitis kan asymptomatisch dragerschap een bron van besmetting zijn. Van vier basisscholen in Amsterdam werden 315 kinderen onderzocht na meldingen van kinderen met ‘kale plekken op het hoofd’. Bij 3,2% was er sprake van tinea capitis, bij 3,8% van asymptomatisch dragerschap. T. tonsurans werd het meest gekweekt. 3

In een onderzoek bij 937 kinderen op acht basisscholen in Cleveland vond men een prevalentie van tinea capitis van 13%; hiervan was 60% asymptomatisch. T. tonsurans was het enige organisme dat werd geïsoleerd. 30 In twee andere onderzoeken naar tinea capitis werd ook asymptomatisch dragerschap (14%) geconstateerd. 31 32

Diabetes mellitus en dermatomycosen

In een onderzoek bij 550 diabetespatiënten die werden behandeld in de tweede lijn, bleken 144 patiënten een onychomycose te hebben. 33 Dit risico is ongeveer driemaal hoger dan in de normale populatie. 34

Of een onychomycose of tinea pedis bij diabetespatiënten leidt tot complicaties en of een dermatomycose een onafhankelijke risicofactor is voor het ontwikkelen van ulcera of amputaties, naast neuropathie en vasculaire stoornissen, is niet goed onderzocht. 36

In een prospectief onderzoek bij 1285 diabetespatiënten die werden behandeld in de tweede lijn, is gekeken naar predisponerende factoren voor het ontwikkelen van voetulcera. In dit onderzoek bleek dat een dermatomycose van de voet geassocieerd was met een lager risico op het ontwikkelen van ulcera (hazardratio 0,73; 95%-BI 0,54-0,98) en een onychomycose geassocieerd was met een hoger risico (hazardratio 1,58; 95%-BI 1,16-2,16). De belangrijkste predisponerende factoren waren ulcera, amputaties of sensibiliteitsstoornissen in de voorgeschiedenis. 35

De werkgroep adviseert om conform de huidige inzichten bij diabetespatiënten regelmatig voetonderzoek te doen. Indien een onychomycose tot problemen leidt zoals huidlaesies, moet de infectie met een orale kuur worden behandeld.

Ide-reactie

Naar Samenvatting ›
  • Elk type dermatomycose kan een ide-reactie oftewel mykide veroorzaken. 

  • Ide-reacties treden vooral op aan de zijkanten van de vingers en in de handpalmen. 

  • Het klinische beeld lijkt op dat van acrovesiculeus eczeem, met erythematosquameuze of erythematovesiculeuze laesies. 

  • De ide-reactie verdwijnt bij het genezen van de dermatomycose, ook zonder specifieke behandeling (zie Details). 

Details
Ide-reactie

Een ide-reatie is een strooireactie die optreedt op afstand van de oorspronkelijke aandoening. Een ide-reactie op een mycose wordt een mykide genoemd. 10

Prognose

Naar Samenvatting ›
  • Sommige dermatomycosen recidiveren frequent 

  • Een onychomycose geneest vrijwel nooit spontaan (zie Etiologie en pathofysiologie

  • Bij progressie van een onychomycose kunnen de nagels dikker worden en kan onycholyse optreden. 

Richtlijnen diagnostiek

Naar Samenvatting ›

Het vermoeden dat er sprake is van een dermatomycose ontstaat op grond van kenmerkende huidafwijkingen (zie tabel 1), die frequent gepaard gaan met jeuk.

Anamnese

Naar Samenvatting ›

Vraag naar: 

  • lokalisatie van de huidafwijkingen 

  • aard van de klachten (jeuk of pijn) 

  • duur en beloop van de klachten 

  • mate van hinder 

  • afwijkingen elders aan huid, haar of nagels 

  • contact met (huis)dieren met huidafwijkingen 

  • eerdere episoden met beloop en eventuele behandeling daarvan

  • eventueel zelf toegepaste behandelingen (lokale antimycotica zijn vrij verkrijgbaar) 

Lichamelijk onderzoek

Naar Samenvatting ›
  • Inspecteer de aangedane huiddelen: 

    • let daarbij op de lokalisatie 

    • beoordeel de efflorescenties 

  • Ga zo nodig na of ook elders op het lichaam huidafwijkingen aanwezig zijn (bijvoorbeeld een ide-reactie aan de handen in combinatie met tinea pedis). 

Aanvullend onderzoek

Naar Samenvatting ›

In veel gevallen, zoals bij tinea pedis of een onychomycose, kan de diagnose à vue gesteld worden en is aanvullend onderzoek niet nodig.

KOH-preparaat

Naar Samenvatting ›
  • Maak een KOH-preparaat bij behoefte aan meer diagnostische zekerheid, bijvoorbeeld bij een atypisch of weinig voorkomend beeld zoals diepe dermatomycose (zie kader Uitvoering van het KOH-onderzoek). Dit is vooral van belang als orale behandeling aangewezen is, zoals bij animale mycosen of tinea capitis. 

  • Het KOH-preparaat is positief als daarin schimmeldraden of sporen worden aangetroffen; dit is bewijzend voor de diagnose ‘dermatomycose’. 

  • Een negatief KOH-preparaat sluit de diagnose ‘dermatomycose’ echter niet uit (zie Details). 

  • Herhaal bij een negatief KOH-preparaat het onderzoek of doe een kweek indien men een oraal antimycoticum overweegt. 

Details
Aanvullend onderzoek

In de literatuur wordt meestal gesteld dat de diagnose dermatomycose mycologisch moet worden bevestigd met behulp van microscopisch onderzoek of een kweek voordat tot behandeling wordt overgegaan. In de huisartsenpraktijk blijft dergelijk onderzoek vaak achterwege. 37 38 39

Materiaal voor een kweek of een KOH-preparaat kan het best worden afgenomen door met een scalpel droge schilfers van de huid te schrapen. Bij voorkeur wordt materiaal uit de rand van de laesie afgenomen. 40 Voor een kweek van haren bestaan speciale transportsetjes. Een alternatief is om met een tandenborstel over de aangedane plekken op het hoofd te wrijven en materiaal in een droge container te verzamelen. 41

Voor onderzoek van de nagel zijn er verschillende opties: een stuk nagel afknippen tot aan de aanhechting en met debris opsturen in een droge container, subunguaal debris met een curette verzamelen of bij een oppervlakkige aantasting van de nagel materiaal van de nagel schrapen. 42 43

In diverse regio’s bestaat ook de mogelijkheid patiënten voor een KOH-preparaat of kweek te verwijzen naar het artsenlaboratorium.

Bij laboratoriumonderzoek van huid- of nagelmateriaal van 1631 patiënten bij wie de huisarts of dermatoloog een dermatomycose vermoedde, bleek dat de diagnose onychomycose in ongeveer 90% van de gevallen terecht was gesteld. De diagnose huidschimmelinfectie werd in twee op de drie gevallen bevestigd. 44

In een onderzoek in zestien huisartsenpraktijken werd de waarde nagegaan van KOH-preparaten, gemaakt en beoordeeld in eigen praktijk, bij 164 patiënten bij wie de huisarts een dermatomycose (89%) of onychomycose (11%) vermoedde. De uitslagen werden vergeleken met die van KOH-preparaten en kweken die in het laboratorium werden uitgevoerd. De sensitiviteit van het klinische beeld was 62,3%, de specificiteit was 37,7%. Dus in 62% van de gevallen bleek de diagnose dermatomycose, gesteld op het klinische beeld, juist te zijn. Een positief KOH-preparaat in de huisartsenpraktijk bleek in 83% van de gevallen bevestigd te worden, maar een negatief preparaat bleek in 42% van de gevallen in het laboratorium alsnog positief. De onderzoekers concluderen dat de huisarts een positief KOH-preparaat kan vertrouwen, omdat deze uitslag in 83% van de gevallen juist is. Bij een negatief preparaat wordt echter 42% van de dermatomycosen gemist. 45

De diagnostische eigenschappen van een KOH-preparaat en een kweek in vergelijking met histologisch onderzoek werden onderzocht in de tweede lijn bij 105 patiënten met een klinisch vermoeden van een onychomycose. De sensitiviteit van een KOH-preparaat en kweek was respectievelijk 80 en 59%, de specificiteit was 72 en 82%.

Een kweek is dus specifieker dan een KOH-preparaat. Fout-negatieve uitslagen komen echter voor, bijvoorbeeld doordat de te kweken mycosen niet levensvatbaar zijn, als er niet genoeg nagelmateriaal is verzameld of als de nagel distaal van de zone met groei is afgeknipt. Ook fout-positieve kweken komen voor, vooral ten gevolge van contaminatie. 46

Uit bovenstaande onderzoeken blijkt dat zowel het KOH-preparaat als de kweek geen goede gouden standaard is. In diverse onderzoeken wordt dan ook geadviseerd bij een nega-tieve uitslag het KOH-preparaat of de kweek te herhalen. 47

De werkgroep concludeert dat het KOH-preparaat en de kweek in de huisartsenpraktijk slechts een beperkte waarde hebben bij de diagnostiek van dermatomycosen. Deze onderzoeken komen in aanmerking als de huisarts twijfelt over de diagnose dermatomycose en vooral wanneer de huisarts de infectie met een orale antimycotische kuur wil behandelen. Bij een positief KOH-preparaat of bij een positieve kweek neemt de diagnostische zekerheid in combinatie met het klinische beeld tot bijna 100% toe. Een negatief KOH-preparaat of een negatieve kweek sluit een dermatomycose echter niet uit.

Uitvoering van het KOH-onderzoek

Naar Samenvatting ›
  • Maak de aangetaste huid of nagel schoon met alcohol of aceton. 

  • Verzamel huidmateriaal of een nagelmonster (over de gehele dikte): 

    • neem van blaasjes het blaardakje 

    • trek haren uit het midden van de aangedane plek 

  • Neem bij nagels materiaal onder de nagelplaat op de grens van gezond en aangetast weefsel 
  • Neem materiaal af op de grens van gezond een aangetast weefsel in verband met de vaak centrifugale groei van de schimmel op de rand van de laesie. 

  • Knip het materiaal zo nodig in kleine stukjes. 

  • Meng het materiaal met een druppel 30% kaliumhydroxide (KOH) op een objectglaasje en dek het af met een afdekglaasje; een druppeltje vulpeninkt kan het contrast verhogen. 

  • Voorzichtig verwarmen boven een vlammetje bespoedigt het oplossen, de vloeistof mag niet koken. 

  • Bewaar het objectglaasje in een afgesloten petrischaaltje, samen met een vochtig verbandgaasje of vochtige watten. 

  • Bekijk het materiaal met een microscoop bij vergrotingen van 100x en 400x: 

    • huidschilfers na 15-30 minuten 

    • haren en nagelmateriaal na 1-2 uur 

Evaluatie

Naar Samenvatting ›

Aan de hand van de lokalisatie van de afwijkingen zijn in tabel 1 de kenmerken weergegeven, evenals de differentiaaldiagnostische overwegingen. 

Tabel 1 Diagnostiek van dermatomycosen

Lokalisatie

Kenmerken

Diagnose

Differentiaaldiagose

Behaarde hoofdhuid 

Verschillende verschijningsvormen, van schilferende, grijswitte, soms rode nummulaire laesies met loszittende of afgebroken haren, tot korstvorming en vorming van abcederende en vaak fluctuerende infiltraten bij uitbreiding naar diepere huidlagen (‘kerion Celsi’), vooral bij kinderen 

Tinea capitis 

  • Alopecia areata (haren niet afgebroken) 

  • Psoriasis (haren niet afgebroken) 

  • Trichotillomanie (haren in lengte wisselend) 

  • Seborroïsch eczeem (gele vettige schilfering) 

Baardstreek 

Ronde, rode, schilferende plekken met losse haarstompjes en pustels, soms confluerend tot abcederende infiltraten (‘kerion Celsi’) 

Mycotische sycosis barbae 

  • Folliculitis barbae (haren niet aangetast) 

  • Pseudofolliculitis barbae (ingegroeide baardharen) 

Gelaat, hals, extremiteiten 

Hevig jeukende, erythemateuze zwelling met pustels en/of haaruitval, (indirect) contact met dieren 

Animale dermatomycose 

  • Bacteriële huidinfectie (geen jeuk of haaruitval) 

Hals, romp, extremiteiten 

Grillig gevormde plekken met afwijkende pigmentatie (donkere plekken op een lichte huid, lichte plekken op een donkere huid), niet vochtig, met fijne schilfering, vaak recidiverend 

Pityriasis versicolor 

  • Vitiligo (depigmentatie, geen schilfering) 

Gelaat, hals, romp, extremiteiten 

Zich centrifugaal uitbreidende, scherp begrensde roodheid met schilfering en randactiviteit, meestal centrale genezing 

Tinea corporis (‘ringworm’) 

  • Pityriasis rosea (plaque mère) 

  • Pityriasis alba (één ronde plek, minder pigment, vooral bij kinderen) 

  • Erythema chronicum migrans (anulair erytheem) 

  • Erythema anulare centrifugum (urticariële ringen) 

  • Seborroïsch eczeem 

  • Psoriasis vulgaris (zilverwitte schilfering) 

Huidplooien, luiergebied 

Felrode, nattende, scherpbegrensde plekken met randschilfering, jeuk en satellietvorming (‘eilandjes voor de kust’: zeer specifiek) 

Intertrigo door Candida 

  • Seborroïsch eczeem 

  • Psoriasis 

  • Erythrasma (roodbruin) 

  • Eczeem 

Hand en vingers 

Roodheid met schilfering, jeuk, soms vesikels, meestal asymmetrisch 

Tinea manus 

  • Ide-reactie (vooral vesikels) 

  • Contactallergisch of constitutioneel eczeem (polymorfe eruptie) 

  • Tylotisch eczeem (syn. eczema hyperkeratoticum et rhagadiforme) 

  • Granuloma anulare (anulair gerangschikte rode papels) 

  • Eczema nummulare 

Voet en tenen 

Rode schilferende plek(ken) met blaasjes en pustels op voetzool en voetrand of maceratie en kloofjes interdigitaal, vooral tussen vierde en vijfde teen 

Tinea pedis 

  • (Contactallergisch) eczeem (geen interdigitale afwijkingen) 

Voetzool en voetrand 

Sterk verdikte hoornlaag met fissuren en fijne schilfering, kenmerkend patroon op voetzool en hiel 

Tinea pedis met mocassinpatroon 

  • Psoriasis 

  • Contactallergisch of constitutioneel eczeem 

  • Tylotisch eczeem 

  • Pitted keratolysis 

  • Pustulosis palmaris et plantaris (ziekte van Andrews-Barber) 

Nagels 

Meestal van distaal-lateraal naar proximaal uitbreidende witgele verkleuring met hyperkeratose onder de nagel. 
Als er naast een meestal gele, groene of bruine verkleuring ook paronychia bestaat (in het bijzonder aan de vingers) is een Candida-infectie zeer waarschijnlijk 

Onychomycose 

  • Dystrofische nagel (spontane genezing) 

  • Psoriasisnagels (putjes, olievlekfenomeen) 

Richtlijnen beleid

Naar Samenvatting ›

Tinea (pedis, manus, corporis), intertrigo door Candida

Naar Samenvatting ›

Voorlichting en advies

Naar Samenvatting ›
  • Leg uit dat deze dermatomycosen doorgaans onschuldig zijn. 

  • Geef de volgende adviezen; deze adviezen zijn niet wetenschappelijk onderbouwd zijn, maar gebaseerd op etiologische en pathofysiologische overwegingen (zie Etiologie en pathofysiologie): 

    • vermijd factoren die maceratie van de huid bevorderen (warmte, vocht en wrijving) 

    • draag bij voorkeur ruimzittende kleding, katoenen ondergoed en katoenen sokken 

    • verschoon kleding dagelijks

    • draag badslippers in gemeenschappelijke doucheruimten 

Tinea pedis bij diabetespatiënten
Naar Samenvatting ›
  • Voor mensen met diabetes mellitus gelden in principe geen andere adviezen dan voor mensen zonder diabetes. 

  • Bij diabetes is vooral regelmatig voetonderzoek belangrijk 

  • Leidt een dermatomycose tot problemen, zoals huidlaesies, dan moet de infectie worden behandeld (zie Etiologie en pathofysiologie). 

Thuisarts
Naar Samenvatting ›

Verwijs naar de informatie op Thuisarts.nl. De informatie op Thuisarts.nl is gebaseerd op deze NHG-Standaard. 

Medicamenteuze behandeling

Naar Samenvatting ›
Lokale antimycotica
Naar Samenvatting ›
  • Start met een lokaal antimycoticum, 1-2 dd gedurende max. 4 weken (zie tabel 2) (zie Details): 

    • in het algemeen voldoet een crème; breng deze aan tot ca. 2 cm buiten het aangedane huidgedeelte (zie Details) 

    • bij een Candida-infectie is een imidazoolderivaat beter werkzaam dan een allylamine 

  • Schrijf bij voorkeur geen combinatiepreparaat met een corticosteroïd voor; de meerwaarde is niet aangetoond en er kunnen bijwerkingen optreden (zie Details). 

  • Bij onvoldoende effect van het lokale antimycoticum: 

    • controleer het medicijngebruik 

    • heroverweeg de diagnose (bij een diepe dermatomycose is orale behandeling noodzakelijk, zie tabel 1 en Diepe dermatomycosen

    • overweeg over te schakelen op een lokaal antimycoticum uit een andere groep; resistentie tegen lokale antimycotica is echter zeldzaam (zie Details) 

  • Recidieven komen frequent voor; er is geen bezwaar tegen herhaling van het lokale antimycoticum waarmee in eerdere episodes genezing werd bereikt. 
Tabel 2 Lokale antimycotica

Groep

Voorbeelden

Gebruik

Imidazoolderivaat 

Miconazol, ketoconazol (zie Details)

1-2 dd, 2-6 weken 

Allylamine 

Terbinafine 

1-2 dd, 1-2 weken 

Hydroxypyridonderivaat 

Ciclopirox 

1-2 dd, 2-4 weken 

Details
Lokale antimycotica

Voor behandeling met lokale antimycotica kan de huisarts kiezen uit drie groepen middelen: de imidazolen, de allylaminen en de hydroxypiridonen.

De imidazolen hebben een fungistatische werking. Door binding aan het cytochroom P450 wordt de omzetting van lanesterol in ergosterol geremd. Dit is noodzakelijk voor de opbouw van de fungusmembraan. Imidazolen zijn breedspectrumantimycotica. Zowel in vitro als in vivo zijn imidazolen werkzaam tegen schimmels en gisten (zie detail Keuze imidazolen hieronder). 48 49 50 51

Een allylamine is fungicide en remt de sterolsynthese door remming van het enzym squaleenepoxidase. Hierdoor ontstaat een tekort aan ergosterol en intracellulair een stapeling van squaleen, waardoor de cel afsterft. In vitro werkt een allylamine minder goed tegen Candida en pityrosporumgisten (zie detail Keuze imidazolen hieronder). Er is geen goed klinisch onderzoek naar de effectiviteit van een lokale behandeling met terbinafine bij candida-infecties van de huid.

Van ciclopirox (het enige lokale hydroxypiridonderivaat) is het exacte werkingsmechanisme niet bekend. Het is evenals de imidazolen een breedspectrumantimycoticum. Zowel in vitro als in vivo is ciclopirox werkzaam tegen schimmels en gisten (zie detail Keuze imidazolen hieronder). 49 52 53 54

De verschillende oppervlakkige dermatomycosen zoals tinea pedis, tinea manus en tinea corporis worden hoofdzakelijk veroorzaakt door dermatofyten en de behandeling ervan is daarom vergelijkbaar. 1 44

In een Cochrane-review (67 RCT’s) onderzocht men de lokale behandeling van dermatomycosen van de voet veroorzaakt door dermatofyten. Na poolen van alle onderzoeken schatte men de genezingskans bij gebruik van imidazolen op 70% en bij gebruik van allylaminen op 67%. Na vergelijking van imidazolen met allylaminen bleek dat een behandeling met allylaminen 0,6 keer vaker faalt (dus meer genezing geeft) dan een behandeling met imidazolen (relatief risico op falen van behandeling (RRFC) 0,63 (95%-BI 0,42-0,94)). Een vergelijking tussen allylaminen en imidazolen laat een licht, maar klinisch nauwelijks relevant voordeel van allylaminen zien. In de gebruikte onderzoeken worden de middelen 1 of 2 dd toegediend. Ook de duur van de behandeling varieert in de verschillende onderzoeken van drie dagen tot vier weken voor allylaminen en van één tot zes weken voor imidazolen. Bij gebruik van allylaminen wordt één tot twee weken behandeling geadviseerd en bij gebruik van imidazolen meestal twee tot zes weken. 49 55 Na het staken van een allylamine of imidazoolderivaat blijkt het genezingspercentage verder toe te nemen. Na klinische genezing is het dan ook niet nodig de behandeling te continueren. 56 57 58

Recent is een nieuwe toedieningsvorm van het middel terbinafine op de markt verschenen. Het gaat om een oplossing die na aanbrengen op de huid een dunne filmlaag vormt en tot twee weken blijft zitten. Dit middel zou na eenmalig aanbrengen effectief zijn bij de behandeling van tinea pedis. Wij vonden één onderzoek naar dit middel, een fase-III-onderzoek, gesponsord door de farmaceut. In dit onderzoek werden 223 patiënten met tinea pedis behandeld met terbinafine 1% FFS (film forming solution) en 101 patiënten met placebo. Genezingspercentages na zes weken kwamen uit op respectievelijk 63,2 en 16,9%. 59 Waarschijnlijk zal er in de toekomst meer gedegen onderzoek beschikbaar komen om een uitspraak over dit middel te doen.

Conclusie

Allylaminen, imidazolen en ciclopirox zijn effectief bij de lokale behandeling van dermatomycosen. De verwekker is in de huisartsenpraktijk vaak niet bekend, maar doorgaans gaat het om een dermatofyt. De effectiviteit van allylaminen en imidazolen is vergelijkbaar en daardoor is een plaatsbepaling van lokale antimycotica voor de behandeling van tinea pedis, tinea manus en tinea corporis niet mogelijk. Alleen bij karakteristieke kenmerken van een candida-infectie, zoals bij intertrigo door Candida, heeft behandeling met een imidazoolderivaat de voorkeur. Gebruik van ciclopirox is geen eerste keus omdat het beschikbare onderzoek naar de effectiviteit van dit middel en de ervaring met dit middel beperkt zijn.

Marge van aanbrengen

Omdat de hyphae van de schimmels in de dode cellen van de buitenste laag van de huid groeien voordat ze in de onderliggende huidcellen een ontstekingsreactie teweegbrengen, is het logisch het antimycoticum ook buiten de zichtbare laesies aan te brengen. De meeste leerboeken adviseren dit te doen tot 1 à 2 cm buiten de aangedane plek, maar hiervoor werd geen wetenschappelijke onderbouwing gevonden. Dit advies is overgenomen.

Combinatiepreparaten

Er is weinig literatuur te vinden over de effectiviteit van combinatiepreparaten, zoals het middel miconazol/hydrocortisoncrème, wat in Nederland op de markt is. In de beschikbare onderzoeken is niet aangetoond dat een combinatiepreparaat een duidelijke meerwaarde heeft wat betreft genezing of een snelle vermindering van ernstige ontstekingsreacties. 60 61 Er zijn zelfs aanwijzingen dat combinatiepreparaten kunnen leiden tot een persisterende en recidiverende dermatomycose. 62 63

Hydrocortisonacetaat, een klasse-1-preparaat, veroorzaakt zelden lokale bijwerkingen. Onder occlusie kunnen snel striae ontstaan. 64

De werkgroep is van mening dat combinatiepreparaten met corticosteroïden beter niet kunnen worden voorgeschreven omdat de meerwaarde niet is aangetoond terwijl er wel bijwerkingen kunnen optreden.

Resistentiepatroon

Resistentie tegen antimycotica is zeldzaam. In een Amerikaans onderzoek werd materiaal verzameld van 253 patiënten met een onychomycose en werd voor verschillende antimycotica de MIC (minimal inhibitory concentration) bepaald voor fluconazol, terbinafine, itraconazol en griseofulvine. De MIC is de concentratie die in vitro de groei van het organisme voor 80% remt. Alle antimycotica waren effectief in het remmen van de groei van dermatofyten; het meest effectief was terbinafine. Bij Aspergillus of Candida parapsilosis was itraconazol het best werkzaam. Bij Candida albicans bleek fluconazol het meest werkzaam te zijn. 65 In een ander onderzoek naar de in-vitroactiviteit van lokale antimycotica bleken terbinafine en butenafine (niet verkrijgbaar in Nederland) minder werkzaam bij infecties met Candida albicans en Malassezia furfur. De azolen waren hier minder effectief tegen dermatofyten. 66 In een ander Amerikaans onderzoek werd behalve de MIC voor een imidazoolderivaat en een allylamine ook de MIC voor ciclopirox bepaald. Ciclopirox bleek effectief in het remmen van dermatofyten, maar ook van gisten en bacteriën. 67 Van terbinafine is bekend dat dit middel minder goed werkzaam is bij infecties met Candida, met name bij infecties met Candida albicans. 68

Conclusie

In vitro blijken alle antimycotica effectief tegen dermatofyten te zijn. Bij candida-infecties daarentegen zijn allylaminen minder werkzaam.

Keuze imidazolen

De imidazolen in tabel 2 zijn voorbeelden die genoemd worden omdat het de meest gebruikte middelen in de huisartsenpraktijk zijn. Tot 2003 was het aantal voorschriften van de imidazolen miconazol en ketoconazol verreweg het grootst (in 2003 respectievelijk 711.140 en 379.660). Miconazol is ook zonder recept verkrijgbaar en wordt sinds 2004 niet meer vergoed. Het aantal voorschriften nam in 2004 dan ook drastisch af. 69

Andere imidazolen die gebruikt kunnen worden zijn bifonazol, clotrimazol, econazol en sulconazol.

Orale antimycotica bij tinea pedis
Naar Samenvatting ›
  • Geef bij oppervlakkige dermatomycosen geen orale antimycotica, behalve bij voetschimmel met mocassinpatroon (zie tabel 1

  • Geef in dit geval oraal terbinafine, 250 mg 1 dd gedurende 14 dagen (zie Details). 

Details
Voetschimmel met mocassinpatroon

Bij voetschimmel met mocassinpatroon is het stratum corneum vaak dermate verdikt dat de diepere huidlagen met een lokaal antimycoticum onvoldoende worden bereikt, waardoor een maandenlange lokale behandeling noodzakelijk is. Er zijn enkele onderzoeken uitgevoerd waarin een lokaal antimycoticum in combinatie met 40% ureum in crème tot goede resultaten leidde. Het gaat hier echter om kleine onderzoeken van matige kwaliteit. 70 In een systematische review uit 2006 over de orale behandeling van schimmelinfecties van de huid van de voet (12 trials; n = 700 patiënten) was zowel terbinafine als itraconazol effectiever dan placebo. Er werden vier onderzoeken geïncludeerd waarin terbinafine werd vergeleken met itraconazol. In drie onderzoeken werd bij gebruik van terbinafine een hoger genezingspercentage gevonden. Na poolen van de gegevens werd echter geen significant verschil gevonden tussen twee weken terbinafinegebruik en vier weken itraconazolgebruik. Het type tinea pedis (interdigitaal of mocassinpatroon) leek geen invloed te hebben op het resultaat van een orale kuur met antimycotica. 72

Een orale behandeling met zowel terbinafine als itraconazol is effectief bij voetschimmel met mocassinpatroon. Mede op basis van de kortere behandeling adviseert de werkgroep voetschimmel met mocassinpatroon te behandelen met terbinafine 1 dd 250 mg gedurende twee weken.

Pityriasis versicolor

Naar Samenvatting ›

Voorlichting en advies

Naar Samenvatting ›

Leg uit dat:

  • Pityriasis versicolor wordt veroorzaakt door een gist die gewoonlijk op de huid aanwezig is, maar soms de bovenste laag van de huid aantast. 

  • De gist door behandeling gedood wordt, zodat er geen nieuwe plekken ontstaan. 

  • De pigmentatie zich meestal pas herstelt na blootstelling aan de zon, dit kan enige tijd duren. 

  • Recidieven vaak voorkomen, waarbij opnieuw lichte schilfering optreedt. 

Thuisarts
Naar Samenvatting ›

Verwijs naar de informatie over pityriasis versicolorop Thuisarts.nl. De informatie op Thuisarts.nl is gebaseerd op deze NHG-Standaard.

Medicamenteuze behandeling

Naar Samenvatting ›
  • Bij beperkte lokale afwijkingen:

    • adviseer seleniumsulfideshampoo 2,5% 1dd op de aangedane plekken gedurende 7 dagen

    • spoel na 10 minuten af

  • Bij uitgebreide afwijkingen:

    • adviseer seleniumsulfideshampoo 2,5% eenmalig voor de nacht met een washandje over het hele lichaam (behalve rond ogen en genitaliën)

    • spoel de shampoo ’s morgens af

  • Geef bij onvoldoende resultaat een crème met een imidazoolderivaat gedurende 2 weken (zie tabel 2). 
  • Overweeg bij frequente recidieven itraconazol oraal, 200 mg 1 dd gedurende 7 dagen (voor mogelijke bijwerkingen zie Onychomycosen). 

  • Overweeg ter preventie van frequente recidieven maandelijkse herhaling van de lokale of orale behandeling (zie Details). 

Details
Pityriasis versicolor

Bij pityriasis versicolor heeft zowel lokale als orale behandeling op korte termijn goede resultaten. De voorkeur gaat uit naar lokale behandeling, omdat die minder bijwerkingen veroorzaakt dan orale behandeling.

Uit twee systematische reviews over de behandeling van pityriasis versicolor blijkt dat de verschillende lokale behandelingen van deze gistinfectie, zoals gebruik van seleniumsulfideshampoo of een imidazoolderivaat, onderling weinig in werkzaamheid en recidiefkans verschillen. 73 6 In een onderzoek bij 177 patiënten met pityriasis versicolor naar de effectiviteit van seleniumsulfideshampoo 2,5% stelde men genezing vast bij 87% in de seleniumsulfidegroep versus 16% in de placebogroep, gemeten vier weken na het begin van de behandeling. 74 Het nadeel van seleniumsulfideshampoo is echter de onprettige geur die hij verspreidt.

Bij uitblijven van genezing kan worden overgestapt op orale behandeling. Itraconazol is bewezen effectief. 73 6 In een onderzoek bij 36 patiënten met pityriasis versicolor was het genezingspercentage in de itraconazolgroep (1 dd 200 mg gedurende zeven dagen) significant hoger dan in de placebogroep (94 versus 6%). 75

Patiënten zijn vaak teleurgesteld over de behandeling van pityriasis versicolor, omdat de recidiefkans groot is, namelijk meer dan 60% in de loop van maanden tot een jaar na behandeling. 73 6

Ter voorkoming van recidieven wordt in de literatuur ook wel geadviseerd maandelijks lokale behandeling te herhalen, bijvoorbeeld seleniumsulfideshampoo op de eerste en derde dag van de maand 6 of gedurende zes maanden één dag per maand 2 dd 200 mg itraconazol oraal te gebruiken. 76

Conclusie

De werkgroep adviseert voor de behandeling van pityriasis versicolor lokaal gebruik van een antimycoticum zoals seleniumsulfideshampoo 2,5% of een van de azolen. Bij frequente recidieven kan men kiezen voor orale behandeling met itraconazol.

Onychomycosen

Naar Samenvatting ›

Voorlichting en advies

Naar Samenvatting ›
  • Leg uit dat onychomycosen doorgaans onschuldig zijn; meestal is behandeling niet nodig. 

  • Leg uit dat mechanische bezwaren kunnen worden behandeld door de nagels te vijlen of bij te werken met een puimsteen; cosmetische bezwaren zijn te behandelen met nagellak. 

  • Leg uit dat gehele of gedeeltelijke nagelverwijdering niet noodzakelijk is. 

Onychomycosen bij diabetespatiënten
Naar Samenvatting ›
  • Voor mensen met diabetes mellitus gelden in principe geen andere adviezen dan voor mensen zonder diabetes. 

  • Bij diabetes is vooral regelmatig voetonderzoek belangrijk. 

  • Leidt een dermatomycose tot problemen, zoals huidlaesies, dan moet de infectie worden behandeld (zie Etiologie en pathofysiologie). 

Thuisarts
Naar Samenvatting ›

Verwijs naar de informatie op Thuisarts.nl. De informatie op Thuisarts.nl is gebaseerd op deze NHG-Standaard. 

Medicamenteuze behandeling

Naar Samenvatting ›
Lokale antimycotica
Naar Samenvatting ›

De in Nederland verkrijgbare lokale antimycotica zijn bij een onychomycose niet bewezen effectief (zie Details). 

Details
Lokale behandeling van onychomycosen

In de Verenigde Staten en in een aantal Europese landen is amorolfine- en ciclopiroxnagellak op de markt, die een positief resultaat kan hebben bij de behandeling van onychomycosen. Voor ciclopiroxnagellak worden genezingspercentages van 34 tot 66% genoemd. 77 In Nederland is dit middel niet verkrijgbaar. In ons land is wel miconazol in applicatievloeistof beschikbaar, maar er zijn geen onderzoeken gevonden waarin gekeken is naar de effectiviteit van dit middel bij een onychomycose.

Over de combinatie ureumcrème met een lokaal antimycoticum kan bij gebrek aan onderzoek evenmin een uitspraak worden gedaan.

Orale antimycotica
Naar Samenvatting ›
  • Maak een zorgvuldige afweging van de voor- en nadelen van orale antimycotica bij deze indicatie. 

  • Wees alert op bijwerkingen en interacties van orale antimycotica, en geef adequate voorlichting hierover 

  • Contra-indicaties:

    • (vermoeden op een) leveraandoening; orale antimycotica kunnen in zeldzame gevallen ernstige bijwerkingen hebben, waaronder hepatotoxische reacties (zie Details) 

    • orale antimycotica worden ontraden bij zwangerschap of borstvoeding 

  • Bij symptomen die passen bij een leverfunctiestoornis (vermoeidheid, misselijkheid, geelzucht, jeuk, donkere urine, ontkleurde ontlasting) tijdens het gebruik van orale antimycotica: 
    • staak het middel 

    • vraag laboratoriumonderzoek aan om een hepatische oorzaak te verifiëren 

  • Interacties: 
    • terbinafine kan de plasmaspiegel van tricyclische antidepressiva verhogen 

    • bij itraconazol zijn onder andere statines gecontra-indiceerd 

    • itraconazol kan de plasmaspiegel van digoxine of orale anticoagulantia verhogen (zie Details). 

  • Indien orale behandeling gewenst is, doseer als volgt: 

    • bij onychomycose van de teennagels terbinafine, 250 mg 1 dd gedurende 3 maanden 

    • bij onychomycose van de vingernagels itraconazol 100 mg, 1 dd 2 capsules gedurende 3 maanden continu, of als pulsbehandeling 2 dd 2 capsules gedurende 1 week, gevolgd door een behandelingsvrij interval van 3 weken; herhaal de pulsbehandeling tweemaal (zie Details). 

  • Kies het middel op geleide van de kweekuitslag, als er een kweek gedaan is: terbinafine bij een schimmel, itraconazol bij een gist (zie Details). 

  • Stop het orale antimycoticum na 3 maanden: 

    • wacht bij onvolledige genezing 9 maanden de nawerking af alvorens een nieuwe kuur te starten. 

    • bij onvolledige genezing 1 jaar na het begin van de kuur kan een nieuwe kuur met nogmaals het eerder gebruikte middel overwogen worden. 

Details
Bijwerkingen van orale antimycotica

Itraconazol en terbinafine zijn veilige middelen, mits rekening wordt gehouden met de (relatieve) contra-indicaties. Bijwerkingen van terbinafine zijn in de regel mild en lijken niet veel af te wijken van die van itraconazol. 78

Bij het gebruik van terbinafine komen vooral gastro-intestinale klachten voor. 79 Een hinderlijke bijwerking is smaakverlies, maar dit is doorgaans reversibel. In een door de fabrikant gesponsord postmarketingonderzoek naar het gebruik van terbinafine rapporteerde 0,4% van de meer dan 25.000 patiënten een reversibele smaakverandering. 80 Voorbijgaande leverenzymstoornissen komen voor bij ongeveer 4% van de patiënten. 81 In zeldzame gevallen zijn ook ernstige leverproblemen beschreven; enkele patiënten maakten een hepatitis door waarbij een levertransplantatie noodzakelijk was. Het betreft echter zeer zeldzame bijwerkingen die in case reports beschreven zijn. 79 Dat is ook het geval bij de soms ernstige huidreacties die in samenhang met het gebruik van terbinafine beschreven zijn. 79 Incidentiecijfers hierover zijn niet bekend.

Bij itraconazol komen vooral gastro-intestinale bijwerkingen voor. Ook bij dit middel kunnen in zeldzame gevallen ernstige reacties optreden, waaronder decompensatio cordis en leverschade. 82 79

Wanneer terbinafine of itraconazol langer dan een maand wordt gebruikt, adviseren de fabrikanten vooraf de leverfuncties te controleren. Patiënten met een pre-existente leveraandoening hebben een verhoogd risico op leverschade. Bij hen zijn deze middelen gecontra-indiceerd. Onderzoek naar dosering en duur van de behandeling laat niet zien dat bij een kortere behandeling minder bijwerkingen optreden. 9

De werkgroep concludeert dat beide middelen over het algemeen een mild bijwerkingenprofiel hebben, maar dat er in zeldzame gevallen ernstige reacties kunnen optreden. In samenspraak met de patiënt moet een afweging worden gemaakt van het risico en het nut van de behandeling. Patiënten moeten geïnstrueerd worden om bij symptomen die bij de hierboven beschreven bijwerkingen passen, contact met de voorschrijver op te nemen.

Interacties van orale antimycotica

Zowel terbinafine als itraconazol kan aanleiding geven tot geneesmiddeleninteracties. Klinisch relevante interacties van terbinafine met onder meer cimetidine en rifampicine zijn bekend. 83 Terbinafine remt het cytochroom 2D6 in de lever. Daardoor kan het de plasmaspiegels beïnvloeden van sommige tricyclische antidepressiva en MAO-remmers. 82 Ook bij het gebruik van itraconazol geldt dat met verschillende geneesmiddelen interacties kunnen ontstaan. Itraconazol remt het cytochroom 3A4. Een aantal geneesmiddelen die via dit iso-enzym gemetaboliseerd worden, zoals sertindol, pimozide, lovastatine, simvastatine en ergotalkaloïden, is gecontra-indiceerd tijdens het gebruik van itraconazol. Daarnaast wordt bij verschillende stoffen geadviseerd de plasmaspiegels te vervolgen, zoals bij orale anticoagulantia, hiv-proteaseremmers, digoxine en carbamazepine. 82 Dit overzicht is niet volledig.

Orale behandeling van onychomycosen

Zowel itraconazol als terbinafine is effectief bij de behandeling van onychomycosen.

De huisarts kan kiezen uit behandeling met terbinafine 250 mg continu gedurende drie maanden, itraconazol 200 mg continu gedurende drie maanden en een pulskuur met itraconazol. In het laatste geval wordt 400 mg itraconazol per dag gedurende één week gegeven, gevolgd door een behandelingsvrij interval van drie weken. In totaal wordt driemaal één week behandeld.

Uit een meta-analyse van RCT’s gepubliceerd tussen 1966 tot 2002 leek geen duidelijk verschil naar voren te komen tussen pulsbehandeling en continue behandeling met itraconazol van een onychomycose van de tenen. De follow-up varieerde van 36 tot 72 weken. Itraconazol puls (zes onderzoeken; n = 318) resulteerde in 63 ± 7% van de gevallen in mycologische genezing (zowel negatieve KOH als kweek) en itraconazol continu (zeven onderzoeken; n = 1131) in 59 ± 5% van de gevallen. Bij terbinafine continu (achttien onderzoeken; n = 993) daarentegen zag men genezing in 76 ± 3% van de gevallen. 84 Ook twee kleinere meta-analyses gaven aan dat wat de mycologische genezing betreft, bij een onychomycose terbinafine de voorkeur verdient. 9

Er zijn maar enkele onderzoeken gedaan naar de langetermijneffecten van behandeling. In een prospectief onderzoek (drie centra in IJsland; n = 151; 18-75 jaar) naar de behandeling van onychomycosen was na 54 maanden in de terbinafinegroep 46% genezen en in de itraconazolpulsgroep 13%. Het mycologische en klinische recidiefpercentage was in de itraconazolgroep significant hoger dan in de terbinafinegroep (53 versus 23% en 48 versus 21%). 85

Bij een onychomycose van de vingers is behandeling met itraconazol eerste keus, omdat de mycose vaak het gevolg is van een candida-infectie (zie Scope). Terbinafine is in vitro minder werkzaam bij een candida-infectie (zie Lokale antimycotica). Er is echter weinig klinisch onderzoek gedaan naar de effectiviteit van orale antimycotica bij onychomycosen veroorzaakt door Candida. In een klinisch onderzoek bij negentien patiënten met een chronisch paronychium door Candida en een candidaonychomycose bleek geen statistisch significant verschil tussen orale behandeling gedurende drie maanden met terbinafine of placebo. 68 In een klein open onderzoek bij zestien patiënten met een onychomycose veroorzaakt door Can-dida was in de terbinafinegroep 34% genezen en in de itraconazolgroep 41%. 86

Pulsbehandeling is goedkoper dan continue behandeling. Het is echter niet duidelijk of er ook minder vaak bijwerkingen optreden. Er worden namelijk wel hogere maximale weefselconcentraties bereikt. 87

Conclusie

Indien tot behandeling van onychomycosen aan de tenen wordt overgegaan, adviseert de werkgroep terbinafine vanwege het betere effect op langere termijn. Bij onychomycosen aan de vingers heeft itraconazol de voorkeur omdat terbinafine bij candida-infecties minder werkzaam lijkt te zijn.

Diepe dermatomycosen (animale mycosen, tinea capitis en mycotische sycosis barbae)

Naar Samenvatting ›

Voorlichting en advies

Naar Samenvatting ›
  • Leg uit dat diepe dermatomycosen vaak worden veroorzaakt door besmetting via een (huis)dier. 

  • Adviseer het betreffende dier te laten behandelen door de dierenarts.

Thuisarts
Naar Samenvatting ›

Verwijs naar de informatie over diepe dermatomycosen op Thuisarts.nl. De informatie op Thuisarts.nl is gebaseerd op deze NHG-Standaard. 

Medicamenteuze behandeling

Naar Samenvatting ›
  • Bij diepe dermatomycosen schrijft de huisarts orale antimycotica voor. 

  • Gebruik tijdens zwangerschap of borstvoeding wordt ontraden. 

  • Schrijf terbinafine 1 dd 250 mg gedurende één maand voor. 

  • Voor kinderen vanaf 2 jaar: 

    • lichaamsgewicht 15-20 kg: 62,5 mg eenmaal per dag;

    • lichaamsgewicht 20-40 kg: 125 mg eenmaal per dag. 

  • Bij onvoldoende herstel is een langere behandeling aangewezen (zie Details). 

  • Als de aandoening niet reageert op medicamenteuze behandeling, moet de diagnose worden heroverwogen. 

Details
Behandeling van tinea capitis en andere diepe mycosen

Om verspreiding te voorkomen kan men contactpersonen een lokale behandeling met povidonjoodoplossing, ketoconazolhoofdgel of seleniumsulfideshampoo adviseren. 3 32 Ook wordt geadviseerd voorwerpen niet gezamenlijk te gebruiken en beddengoed of kleding goed te reinigen en/of te desinfecteren. 4 Bij verscheidene gevallen op een school of kinderdagverblijf kan de GGD ingeschakeld worden voor contactopsporing.

Terbinafine is geregistreerd voor de behandeling van tinea capitis, zowel bij volwassenen als bij kinderen vanaf 15 kg. In het algemeen is bij infecties met T. tonsurans een behandeling van twee tot vier weken voldoende. 88 89 90 91 92 Bij infecties met M. canis wordt een behandeling van zes tot acht weken geadviseerd. 88

Itraconazol is in Nederland niet geregistreerd voor de behandeling van tinea capitis bij kinderen. Het geeft vergelijkbare resultaten als behandeling met terbinafine, maar er is weinig onderzoek naar gedaan. 91

Griseofulvine is uit de handel en is niet meer geregistreerd. Het is uitsluitend verkrijgbaar via de apotheek bij gespecialiseerde bedrijven. Behandeling met griseofulvine wordt in Nederland in de huisartsenpraktijk nog maar weinig toegepast. In de tweede lijn wordt het middel soms nog wel gebruikt, mede omdat het effectiever zou zijn bij de behandeling van microsporuminfecties.

Uit een meta-analyse van RCT’s naar griseofulvine versus terbinafine bleek dat bij infecties met Trichophyton een behandeling met terbinafine gedurende twee tot vier weken even effectief is als een behandeling met griseofulvine gedurende zes tot acht weken (genezingspercentages 44-94%). Er werd slechts één onderzoek gevonden naar de effectiviteit van griseofulvine bij microsporuminfecties (n = 134; 100% microsporuminfecties; cure rate griseofulvine 88%, cure rate terbinafine 64,2%). 89

Hoe vaak tinea capitis in Nederland door M. canis wordt veroorzaakt, is niet geheel duidelijk (zie Scope).

In dierproeven is gebleken dat griseofulvine carcinogeen, foetotoxisch en teratogeen is. De meest voorkomende bijwerkingen zijn hoofdpijn (50% van de gebruikers, kan ernstig zijn), maag-darmstoornissen en overgevoeligheidsreacties. Daarnaast kunnen door het middel ook enkele zeldzame ernstige bijwerkingen ontstaan. 93

Vergelijkend onderzoek naar de effectiviteit van orale antimycotica bij de andere diepe mycosen werd niet gevonden.

Conclusie

Griseofulvine is moeizaam verkrijgbaar en niet geregistreerd. Het is bij microsporuminfecties mogelijk effectiever, maar de onderbouwing hiervan is matig.

Bij de behandeling van diepe dermatomycosen kiest de werkgroep vanwege bovenstaande feiten in combinatie met het bijwerkingenprofiel voor terbinafine.

Controles

Naar Samenvatting ›
  • Bij de behandeling van dermatomycosen zijn doorgaans geen controles nodig. 

  • Instrueer de patiënt opnieuw contact op te nemen als de aandoening na behandeling niet geneest. 

  • Bij diabetespatiënten met een dermatomycose aan de voeten is regelmatig voetonderzoek belangrijk. 

Consultatie en verwijzing

Naar Samenvatting ›
  • Als bij een dermatomycose het hierboven beschreven beleid wordt gevolgd, zal verwijzing zelden nodig zijn. 

  • Verwijs de patiënt als het resultaat ondanks goede therapietrouw en eventueel verlenging van de behandeling onvoldoende is.

Referenties

  1. Foster KW, Ghannoum MA, Elewski BE. Epidemiologic surveillance of cutaneous fungal infection in the United States from 1999 to 2002. J Am Acad Dermatol 2004;50:748-52.
  2. Hay RJ, Robles W, Midgley G, Moore MK. Tinea capitis in Europe: new perspective on an old problem. J Eur Acad Dermatol Venereol 2001;15:229-33.
  3. Timen A, Bovee L, Leentvaar-Kuijpers A, Peerbooms PG, Coutinho RA. Tinea capitis bij kinderen op de basisschoolleeftijd in Amsterdam Zuid-Oost: vooral Trichophyton tonsurans. Ned Tijdschr Geneeskd 1999;143:24-7.
  4. Bosman A, Van Duin JM, Vos D, Van de Knaap L, Van de Hoek M. Hoofdschimmel: een nieuw probleem? Infectieziekten Bulletin 1997;8:11-2.
  5. GGD Midden Nederland. Persoonlijke mededeling; juni 2006.
  6. Schwartz RA. Superficial fungal infections. Lancet 2004;364:1173-82.
  7. Faergemann J. Management of seborrhoic dermatitis and pityriasis versicolor. Am J Clin Dermatol 2000;1:75-80.
  8. Staats CC, Korstanje MJ. Fungi die onychomycosis veroorzaken in Nederland. Ned Tijdschr Geneeskd 1994;138:2340-3.
  9. Crawford F, Young P, Godfrey C, Bell-Syer SE, Hart R, Brunt E, et al. Oral treatments for toenail onychomycosis: a systematic review. Arch Dermatol 2002;138:811-6.
  10. Sillevis Smitt JH, Van Everdingen JJE, Starink ThM, De Haan M. Dermatovenereologie voor de eerste lijn. Houten: Bohn Stafleu van Loghum, 2004.
  11. Van de Lisdonk EH, Van den Bosch WJHM, Huygen FJA, Lagro-Janssen ALM. Ziekten in de huisartspraktijk. 3e dr. Maarssen: Elsevier Gezondheidszorg, 2003.
  12. Hubbard TW. The predictive value of symptoms in diagnosing childhood tinea capitis. Arch Pediatr Adolesc Med 1999;153:1150-3.
  13. Van der Linden MW, Westert GP, De Bakker DH, Schellevis FG. Tweede Nationale Studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk: klachten en aandoeningen in de bevolking en in de huisartspraktijk. Utrecht/Bilthoven: NIVEL/Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2004.
  14. Roberts DT. Prevalence of dermatophyte onychomycosis in the United Kingdom: results of an omnibus survey. Br J Dermatol 1992a;126 Suppl 39:23-7.
  15. Perea S, Ramos MJ, Garau M, Gonzalez A, Noriega AR, Del Palacio A. Prevalence and risk factors of tinea unguium and tinea pedis in the general population in Spain. J Clin Microbiol 2000;38:3226-30.
  16. Saez de Ocariz MM, Arenas R, Ranero-Juarez GA, Farrera-Esponda F, Monroy-Ramos E. Frequency of toenail onychomycosis in patients with cutaneous manifestations of chronic venous insufficiency. Int J Dermatol 2001;40:18-25.
  17. Kulac M, Acar M, Karaca S, Cetinkaya Z, Albayrak R, Haktanir A, et al. Venous insufficiency in patients with toenail onychomycosis. J Ultrasound Med 2005;24:1085-9.
  18. Gupta AK, Gupta MA, Summerbell RC, Cooper EA, Konnikov N, Albreski D, et al. The epidemiology of onychomycosis: possible role of smoking and peripheral arterial disease. J Eur Acad Dermatol Venereol 2000b;14:466-9.
  19. Jones HE, Reinhardt JH, Rinaldi MG. Acquired immunity to dermatophytes. Arch Dermatol 1974a;109:840-8.
  20. Van Vloten WA, Degreef HJ, Stolz E, Vermeer BJ, Willemze R. Dermatologie en venereologie. 3e herziene dr. Maarssen: Elsevier Gezondheidszorg, 2000.
  21. Hay RJ, Moore MK. Rook’s textbook of dermatology. 7th ed, volume 2, chapter 31. Oxford: Blackwell Scientific Publications, 2004.
  22. Jones HE, Reinhardt JH, Rinaldi MG. Immunologic susceptibility to chronic dermatophytosis. Arch Dermatol 1974b;110:213-20.
  23. Gupta AK, Taborda P, Taborda V, Gilmour J, Rachlis A, Salit I, et al. Epidemiology and prevalence of onychomycosis in HIV-positive individuals. Int J Dermatol 2000a;39:746-53.
  24. Simonetti O, Bernardini ML. Epidemiology of onychomycosis and paronychia in the area of ANCONA (ITALY) over a period of 5 years. Mycopathologia. 2004;158(3):271–274
  25. Detandt M, Nolard N. Fungal contamination of the floors of swimming pools, particularly subtropical swimming paradises. Mycoses 1995;38:509-13.
  26. Lacroix C, Baspeyras M, De La Salmonière P, Benderdouche M, Couprie B, Accoceberry I, et al. Tinea pedis in European marathon runners. J Eur Acad Dermatol Venereol 2002;16:139-42.
  27. Sigurgeirsson B, Steingrimsson O. Risk factors associated with onychomycosis. J Eur Acad Dermatol Venereol 2004;18:48-51.
  28. Mancianti F, Nardoni S, Corazza M, D’Achille P, Ponticelli C. Environmental detection of Microsporum canis arthrospores in the households of infected cats and dogs. J Feline Med Surg 2003;5:323-8.
  29. Radentz WH. Fungal skin infections associated with animal contact. Am Fam Physician 1991;43:1253-6.
  30. Ghannoum M, Isham N, Hajjeh R, Cano M, Al-Hasawi F, Yearick D, et al. Tinea capitis in Cleveland: survey of elementary school students. J Am Acad Dermatol 2003;48:189-93.
  31. Williams JV, Honig PJ, McGinley KJ, Leyden JJ. Semiquantitative study of tinea capitis and the asymptomatic carrier state in inner-city school children. Pediatrics 1995;96:265-7.
  32. Pomeranz AJ, Sabnis SS, McGrath GJ, Esterly NB. Asymptomatic dermatophyte carriers in the households of children with tinea capitis. Arch Pediatr Adolesc Med 1999;153:483-6.
  33. Gupta AK, Konnikov N, MacDonald P, Rich P, Rodger NW, Edmonds MW, et al. Prevalence and epidemiology of toenail onychomycosis in diabetic subjects: a multicentre survey. Br J Dermatol 1998;139:665-71.
  34. Gupta AK, Jain HC, Lynde CW, Watteel GN, Summerbell RC. Prevalence and epidemiology of unsuspected onychomycosis in patients visiting dermatologists’ offices in Ontario, Canada – a multicenter survey of 2001 patients. Int J Dermatol 1997;36:783-7.
  35. Boyko EJ, Ahroni JH, Cohen V, Nelson KM, Heagerty PJ. Prediction of diabetic foot ulcer occurrence using commonly available clinical information: the Seattle Diabetic Foot Study. Diabetes Care 2006;29:1202-7.
  36. Robbins JM. Treatment of onychomycosis in the diabetic patient population. J Diabetes Complications 2003;17:98-104.
  37. Effendy I, Lecha M, Feuilhade de Chauvin M, Di Chiacchio N, Baran R. Epidemiology and clinical classification of onychomycosis. J Eur Acad Dermatol Venereol 2005;19 Suppl 1:8-12.
  38. Wilcock M, Hartley J, Gould D. Inappropriate use of oral terbinafine in family practice. Pharm World Sci 2003;25:25-6.
  39. Sampers GH, Sturm AW. Antimycotica in de eerste lijn bij aandoeningen van huid en slijmvliezen. Huisarts Wet 1991;34:267-9.
  40. Higgins EM, Fuller LC, Smith CH. Guidelines for the management of tinea capitis. British Association of Dermatologists. Br J Dermatol 2000;143:53-8.
  41. Hubbard TW, De Triquet JM. Brush-culture method for diagnosing tinea capitis. Pediatrics 1992;90:416-8.
  42. Ellis DH. Diagnosis of onychomycosis made simple. J Am Acad Dermatol 1999;40:S3-S8.
  43. Daniel CR III, Elewski BE. The diagnosis of nail fungus infection revisited. Arch Dermatol 2000;136:1162-4.
  44. Kuijpers AF, Tan CS. Schimmels en gisten gevonden bij mycologische onderzoek van huid- en nagelinfecties in Nederland, 1992-1993. Ned Tijdschr Geneeskd 1996;140:1022-5.
  45. De Kock CA, Sampers GH, Knottnerus JA. Diagnosis and management of cases of suspected dermatomycosis in The Netherlands: influence of general practice based potassium hydroxide testing. Br J Gen Pract 1995;45:349-51.
  46. Weinberg JM, Koestenblatt EK, Tutrone WD, Tishler HR, Najarian L. Comparison of diagnostic methods in the evaluation of onychomycosis. J Am Acad Dermatol 2003;49:193-7.
  47. Van Dijk E. Mycologisch onderzoek van huidziekten: de kweek. Ned Tijdschr Geneeskd 1984;128:513-5.
  48. Bagatell FK. A prospective study of bifonazole 1% cream in the once-daily management of tinea corporis/cruris. Adv Ther 1986;3:294-300.
  49. Crawford F, Hart R, Bell-Syer S, Torgerson D, Young P, Russell I. Topical treatments for fungal infections of the skin and nails of the foot. Cochrane Database Syst Rev 2007;CD001434.
  50. Del Palacio A, Ortiz FJ, Perez A, Pazos C, Garau M, Font E. A double-blind randomized comparative trial: eberconazole 1% cream versus clotrimazole 1% cream twice daily in Candida and dermatophyte skin infections. Mycoses 2001;44:173-80.
  51. Tanenbaum L, Anderson C, Rosenberg M, Dorr A. A new treatment for cutaneous candidiasis: sulconazole nitrate cream 1%. Int J Dermatol 1983;22:318-20.
  52. Aly R, Fisher G, Katz I, Levine N, Lookingbill DP, Lowe N, et al. Ciclopirox gel in the treatment of patients with interdigital tinea pedis. Int J Dermatol 2003;42 Suppl 1:29-35.
  53. Bogaert H, Cordero C, Ollague W, Savin RC, Shalita AR, Zaias N. Multicentre double-blind clinical trials of ciclopirox olamine cream 1% in the treatment of tinea corporis and tinea cruris. J Int Med Res 1986;14:210-6.
  54. Gupta AK, Skinner AR, Cooper EA. Evaluation of the efficacy of ciclopirox 0.77% gel in the treatment of tinea pedis interdigitalis (dermatophytosis complex) in a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Int J Dermatol 2005;44:590-3.
  55. Commissie Farmaceutische Hulp van het College voor zorgverzekeringen. Farmacotherapeutisch Kompas 2007. Amstelveen: College voor zorgverzekeringen. geraadpleegd op maart 2007.
  56. Bergstresser PR, Elewski B, Hanifin J, Lesher J, Savin R, Shupack J, et al. Topical terbinafine and clotrimazole in interdigital tinea pedis: a multicenter comparison of cure and relapse rates with 1- and 4-week treatment regimens. J Am Acad Dermatol 1993;28:648-51.
  57. Evans EG, Dodman B, Williamson DM, Brown GJ, Bowen RG. Comparison of terbinafine and clotrimazole in treating tinea pedis. BMJ 1993;307:645-7.
  58. Vermeer BJ, Staats CC, Van Houwelingen JC. Terbinafine versus miconazole bij patiënten met tinea pedis. Ned Tijdschr Geneeskd 1996;140:1605-8.
  59. Ortonne JP, Korting HC, Viguie-Vallanet C, Larnier C, Savaluny E. Efficacy and safety of a new single-dose terbinafine 1% formulation in patients with tinea pedis (athlete’s foot): a randomized, double-blind, placebo-controlled study. J Eur Acad Dermatol Venereol 2006;20:1307-13.
  60. Elewski BE, Hay RJ. Update on management of onychomycosis: highlights of the third annual international summit on cutaneous antifungal therapy. Clin Infect Dis 1996;23:305-13.
  61. Nolting S, Rogalla K. Double-blind comparison of miconazole/corticosteroid combination versus miconazole in inflammatory dermatomycoses. Int J Dermatol 1995;34:125-8. geraadpleegd op 5 december 2007.
  62. Erbagci Z. Topical therapy for dermatophytoses: should corticosteroids be included? Am J Clin Dermatol 2004;5:375-84.
  63. Alston SJ, Cohen BA, Braun M. Persistent and recurrent tinea corporis in children treated with combination antifungal/corticosteroid agents. Pediatrics 2003;111:201-3.
  64. NVDV (Nederlandse Vereniging van Dermatologie en Venereologie). Richtlijn dermatocorticosteroïden 2000. Ga naar bron: NVDV (Nederlandse Vereniging van Dermatologie en Venereologie). Richtlijn dermatocorticosteroïden 2000.
  65. Ghannoum MA, Hajjeh RA, Scher R, Konnikov N, Gupta AK, Summerbell R, et al. A large-scale North American study of fungal isolates from nails: the frequency of onychomycosis, fungal distribution, and antifungal susceptibility patterns. J Am Acad Dermatol 2000;43:641-8.
  66. Nimura K, Niwano Y, Ishiduka S, Fukumoto R. Comparison of in vitro antifungal activities of topical antimycotics launched in 1990s in Japan. Int J Antimicrob Agents 2001;18:173-8.
  67. Kokjohn K, Bradley M, Griffiths B, Ghannoum M. Evaluation of in vitro activity of ciclopirox olamine, butenafine HCl and econazole nitrate against dermatophytes, yeasts and bacteria. Int J Dermatol 2003;42 Suppl 1:11-7.
  68. Roberts DT, Richardson MD, Dwyer PK, Donegan PK. Terbinafine in chronic paronychia and candida onychomycosis. J Dermatolog Treat 1992b;3:39-42.
  69. GIP/College voor zorgverzekeringen. Geneesmiddelen. geraadpleegd oktober 2007. Ga naar bron: GIP/College voor zorgverzekeringen. Geneesmiddelen. geraadpleegd oktober 2007.
  70. Elewski BE, Haley HR, Robbins CM. The use of 40% urea cream in the treatment of moccasin tinea pedis. Cutis 2004;73:355-7.
  71. Tanuma H, Tanuma M. Usefulness of lanoconazole (Astat) cream in the treatment of hyperkeratotic type tinea pedis. Comparative study of monotherapy and combination therapy with 10% urea ointment (Pastaron). Mycoses 2001;44:181-90.
  72. Bell-Syer SE, Hart R, Crawford F, Torgerson DJ, Tyrrell W, Russell I. Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot. Cochrane Database Syst Rev 2002;CD003584.
  73. Gupta AK, Bluhm R, Summerbell R. Pityriasis versicolor. J Eur Acad Dermatol Venereol 2002;16:19-33.
  74. Sanchez JL, Torres VM. Double-blind efficacy study of selenium sulfide in tinea versicolor. J Am Acad Dermatol 1984;11:235-8.
  75. Hickman JG. A double-blind, randomized, placebo-controlled evaluation of short-term treatment with oral itraconazole in patients with tinea versicolor. J Am Acad Dermatol 1996;34:785-7.
  76. Faergemann J, Gupta AK, Al MA, Abanami A, Shareaah AA, Marynissen G. Efficacy of itraconazole in the prophylactic treatment of pityriasis (tinea) versicolor. Arch Dermatol 2002;138:69-73.
  77. Gupta AK, Joseph WS. Ciclopirox 8% nail lacquer in the treatment of onychomycosis of the toenails in the United States. J Am Podiatr Med Assoc 2000c;90:495-501.
  78. Darkes MJ, Scott LJ, Goa KL. Terbinafine: a review of its use in onychomycosis in adults. Am J Clin Dermatol 2003;4:39-65.
  79. Aronson JK. Meyler’s side effects of drugs: the international encyclopedia of adverse drug reactions. 15th ed. Oxford: Elsevier, 2006.
  80. Hall M, Monka C, Krupp P, O’Sullivan D. Safety of oral terbinafine: results of a postmarketing surveillance study in 25,884 patients. Arch Dermatol 1997;133:1213-9.
  81. Van der Schroeff JG, Cirkel PK, Crijns MB, Van Dijk TJ, Govaert FJ, Groeneweg DA, et al. A randomized treatment duration-finding study of terbinafine in onychomycosis. Br J Dermatol 1992;126 Suppl 39:36-9.
  82. College ter beoordeling van geneesmiddelen. CBG. 2007. geraadpleegd op maart 2007. Ga naar bron: College ter beoordeling van geneesmiddelen. CBG. 2007. geraadpleegd op maart 2007.
  83. Stockley IH. Stockley’s drug interactions: a source book of interactions, their mechanisms, clinical importance and management. 6th ed. London: Pharmaceutical Press, 2002.
  84. Gupta AK, Ryder JE, Johnson AM. Cumulative meta-analysis of systemic antifungal agents for the treatment of onychomycosis. Br J Dermatol 2004a;150:537-44.
  85. Sigurgeirsson B, Olafsson JH, Steinsson JB, Paul C, Billstein S, Evans EG. Long-term effectiveness of treatment with terbinafine vs itraconazole in onychomycosis: a 5-year blinded prospective follow-up study. Arch Dermatol 2002;138:353-7.
  86. Warshaw EM, Nelson D, Carver SM, Zielke GR, Webster N, Lederle FA, et al. A pilot evaluation of pulse itraconazole vs terbinafine for treatment of Candida toenail onychomycosis. Int J Dermatol 2005;44:785-8.
  87. Havu V, Brandt H, Heikkila H, Hollmen A, Oksman R, Rantanen T, et al. Continuous and intermittent itraconazole dosing schedules for the treatment of onychomycosis: a pharmacokinetic comparison. Br J Dermatol 1999;140:96-101.
  88. Gupta AK, Cooper EA, Ryder JE, Nicol KA, Chow M, Chaudhry MM. Optimal management of fungal infections of the skin, hair, and nails. Am J Clin Dermatol 2004b;5:225-37.
  89. Fleece D, Gaughan JP, Aronoff SC. Griseofulvin versus terbinafine in the treatment of tinea capitis: a meta-analysis of randomized, clinical trials. Pediatrics 2004;114:1312-5.
  90. Friedlander SF, Aly R, Krafchik B, Blumer J, Honig P, Stewart D, et al. Terbinafine in the treatment of Trichophyton tinea capitis: a randomized, double-blind, parallel-group, duration-finding study. Pediatrics 2002;109:602-7.
  91. Jahangir M, Hussain I, Ul Hasan M, Haroon TS. A double-blind, randomized, comparative trial of itraconazole versus terbinafine for 2 weeks in tinea capitis. Br J Dermatol 1998;139:672-4.
  92. Haroon TS, Hussain I, Aman S, Jahangir M, Kazmi AH, Sami AR, et al. A randomized double-blind comparative study of terbinafine for 1, 2 and 4 weeks in tinea capitis. Br J Dermatol 1996;135:86-8.
  93. Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie. Informatorium medicamentorum. Den Haag: KNMP, 2007.